به نام آفریننده عشق
احمد بن احمد زَرّوق بُرنُسی فاسی (۸۴۶ – ۸۹۹ قمری)، از نامدارترین عارفان و فقیهان مغرب اسلامی و یکی از پایهگذاران طریقت شاذلیه در شمال آفریقا است.
ویژگی ها
طبق معتبرترین روایات، احمد در سال ۸۴۶ قمری در منطقه تازا در نزدیکی فاس متولد شد. پدرش در نوزادی درگذشت و او را یتیم گذاشت. پدربزرگ مادریاش او را بزرگ کرد و مادرش به تقوا، زهد و پارسایی معروف بود. «زرق» لقبی بود که به پدربزرگش داده بودند که چشم آبی داشت، از این رو، نام زرق به او داده شد و سپس به فرزندانش نیز اطلاق شد. او پیرو مذهب مالکی بود و رساله ابن ابی زید القیروانی در مورد فقه مالکی را نزد شیخ عبدالله الفخار و السبطی خوانده بود و به تحقیق و تحلیل انتقادی مشغول بود. او همچنین به تصوف گرایش داشت و طریقت صوفیانه را از شیخ عبدالله مکی آموخت و نزد محمد بن قاسم قوری و دیگران تحصیل کرد.
او تفاسیر معتبری بر فقه مالکی نوشت و از مهمترین چهرههای علمی اسلامی بود که بر توسعه و سلوک معنوی تمرکز داشت. منابع بسیاری نشان میدهند که زروق، رهبری یک جنبش اصلاحی در تصوف را بر عهده داشت که اوج سالها مطالعه و سفر در میان مراکز علمی جهان اسلام بود. بسیاری از مورخان این جنبش را به عنوان یک روش جامع زندگی مبتنی بر قرآن و سنت میدانند. زروق از بجایا به مصر سفر کرد و در اواخر سال ۱۴۷۹ قمری، سمت سیدی احمد زروق البرناسی را تأسیس کرد. وی در قاهره با شیخ ابوالعباس حضرمی آشنا شد که از وی طریق صوفیه را دریافت کرد و راهنمای معنوی او شد. او به شیخ پیوست و در جمع او ماند. او در مصر، زبان عربی و فقه را از الججری و دیگر علما آموخت. او کتاب بلوغ المرام را خواند و علم اصطلاحات را نزد حافظ سخاوی آموخت که بسیار تحت تأثیر او قرار گرفت.
او در مصر با تدریس در مسجد الازهر، جایی که کلاسهایش بیش از شش هزار شرکتکننده را به خود جذب میکرد، شهرت قابل توجهی کسب کرد. او به عنوان محقق برجسته مالکی و مرجع برجستهای در این مکتب فکری شناخته شد و بسیاری از آموزههای او بهرهمند شدند. شیخ زروق یکی از مهمترین مراجع علمای مالکی محسوب میشود و تقریباً در هر اثری در مورد فقه مالکی، از فتاوا، تفاسیر و شرح های او نام برده شده است. او همچنین یکی از مهمترین نظریه پردازان و علمای تصوف بود و تلاش میکرد تا اهمیت آن را به عنوان یک آموزه اصلی اسلامی به دلیل تأکید بر تعالی و تزکیه معنوی برجسته کند. او صوفیان افراطی و بدعتها و افراطهای آنها را نادیده گرفت و در عوض بر روشن کردن تصوف واقعی که توسط علمای اولیه مانند امام مالک، شافعی و احمد بن حنبل تأیید شده بود، تمرکز کرد.
او پس از انتخاب مصراته به عنوان محل اقامت خود در سال ۸۸۶ قمری، یک مرکز اسلامی در آن تأسیس کرد. این مرکز به عنوان زاویه سید احمد زروق البرناسی شناخته شد و تأثیر قابل توجهی بر زندگی فکری، اجتماعی و آموزشی جهان اسلام داشت. نسخههای خطی متعدد شیخ احمد زروق در کتابخانههای سراسر جهان نگهداری میشود و توسط محققان در زمینههای مختلف حقوق اسلامی و تصوف مورد استفاده قرار میگیرد. شیخ الخروبی در مورد احمد میگوید: «شیخ چهل سال نماز جماعت را ترک نکرد.»
در طبقات شاذلیه آمده است: «بارها خبرِ احوال سالکانی را که در دل قصد گناه یا نفاق داشتند، پیشاپیش بیان میکرد و مطابق میافتاد.» همچنین در شهر مصراته (لیبی فعلی) شیخ زروق در اوقات خشکسالی دعا میکرد و باران نازل میشد. نقل است: در یکی از وقایع، زنی نابینا برای دعا به او پناه برد. شیخ دست بر سر او نهاد و گفت: «ای پروردگار، او را به نور حقیقت بینا کن.» بلافاصله چشمان آن زن روشن شد.
از منظر فرهیختگان
عبدالرئوف المناوی میگوید: او عابدی پارسا بود که از اقیانوس غیب الهام میگرفت. عالمی بود که به مقام ولایت و به فضایل قناعت و پاکدامنی آراسته بود. وی در فقه، تصوف، اصول و اختلافات فقهی، سرآمد بود. دنیا به او روی آورد، اما او از آن روی برگرداند؛ مناصب قدرت به او پیشنهاد شد، اما او آنها را نپذیرفت.
عبدالکریم بزاز فاسی میگوید: شیخ ما زروق، وارث اسرار اهل شاذلیه بود. در او جمع بود میان نور علم و صفای دل؛ اگر سخن میگفت، دلها آرام میگرفت و اگر ساکت میماند، حالها برمیخاست.
احمد بن عجیبه میگوید: زروق از بزرگترین وارثان حکم ابن عطاءالله است. سخنش جامع میان دقت فقیهان و ذوق عارفان است.
سید احمد تینجانی میگوید: اگر زروق نبود، ادبِ سلوک در مغرب منقرض میشد.
آثار
- الجنة للمعتصم من البدع بالسنّة
- تفسير القرآن العظيم
- شرح رسالة أبي زيد القيروانی
- ثلاثة شروح على متن القرطبية
- شرح كتاب دلائل الخيرات
عروج ملکوتی
احمد در سال ۸۹۹ قمری در شهر مصراته (کشور لیبی) درگذشت.