به نام آفریننده عشق
نورالدین عبدالرحمن بن احمد بن محمد جامی (۸۱۷ – ۸۹۸ قمری)، معروف به جامی و ملقب به خاتم الشعرا، شاعر، موسیقیدان، ادیب و صوفی نامدار فارسیزبانِ ایرانی قرن نهم قمری است.
ویژگی ها
عبدالرحمن جامی در ۲۴ آبان سال ۷۹۳ شمسی در تربت جام متولد شد. او فرزند نظامالدین احمد دشتی و نبیره شمسالدین محمد دشتی اصفهانی بود. خانواده عبدالرحمن جامی که از ظلم و استبداد ترکان به ستوه آمده بودند از اصفهان به خراسان نقل مکان کردند و دوران کودکی جامی در شهر خرگرد جام گذشت که آن زمان یکی از تبعات هرات محسوب میشد. عبدالرحمن جامی در ۱۳ سالگی به همراه پدر به هرات نقل مکان کرد، دروس مختلف را تعلیم دید و به تدریج با لقب «جامی» شهرت یافت. تخلص جامی در ابتدا «دشتی» بود، اما به علت علاقه به زادگاهش و ارادتش به شیخ الاسلام احمد جام تصمیم گرفت جامی تخلص کند.
گرچه جرقه علاقه مندی عبدالرحمن جامی به ادبیات فارسی و عربی نزد پدرش زده شد، تحصیل در مدرسه بازار خوش و مدرسه نظامیه هرات و حضور در محضر برخی از اساتید شناخته شده آن زمان هم مسیر جدیدی را به روی او گشود. عبدالرحمن بن احمد جامی در مدرسه نظامیه که از برترین مراکز علمی و آموزشی آن زمان بود، دروس مختلفی را آموخت؛ از صرف و نحو، منطق، حکمت اشراق، فقه، حدیث، قرائت، تفسیر و حکمت مشایی گرفته تا طبیعیات و ریاضیات. حضور در این مرکز علمی عبدالرحمن جامی را با تصوف آشنا ساخت. او به قدری شیفته تصوف شد که به جمع مریدان سعدالدین محمد کاشغری نقشبندی، یکی از مشایخ مطرح طریقت نقشبندیه در هرات درآمد. همین ارادت بود که سبب شد عبدالرحمن جامی صفحاتی از کتاب «نفحات الانس» خود را به او اختصاص دهد و در مثنویهایش بارها به کاشغری اشاره کند.
عبدالرحمن جامی در تصوف روز به روز جایگاه معنوی خود را بالا برد و بعد از مرگ مرشدش، خلیفه طریقت نقشبندیه شد. عبدالرحمن جامی در حدود ۲۰ سالگی هرات را به مقصد سمرقند ترک کرد. او در سمرقند دروس مختلفی مانند تفسیر، حدیث و سیره را در حد استادی فرا گرفت و در موسیقی و فن معما نیز به درجات بالایی دست یافت. اقبال عبدالرحمن جامی بلند بود، زیرا در زمان حضورش در سمرقند، پادشاهی به نام الغ بیگ بر این شهر حکمروایی میکرد که از علاقهمندان به علم و از حامیان دانشمندان بود. عبدالرحمن بن احمد جامی در آن فضا به سرعت رشد کرد و به شهرت و محبوبیت زیادی دست یافت. او توانست با تکیه بر غریزه شاعری خود، تعالیم عرفانی و مفاهیم صوفیانه را به نظم دربیاورد و به جایگاه ممتازی برسد.
جامی به افتادگی و گشاده رویی معروف بود و با اینکه زندگی بسیار سادهای داشت و هیچگاه مدح زورمندان را نمیگفت، شاهان و امیران همواره به او ارادت میورزیدند و خود را مرید او میدانستند. جانشینان الغ بیگ خصوصاً سلطان حسین بایقرا و امیر او علیشیر نوایی تا آخر عمر او را محترم میداشتند و اوزون حسن آق قویونلو، سلطان محمد فاتح پادشاه عثمانی و ملک الاشراف پادشاه مصر از ارادتمندان او بودند.
گفته شده است که جامی از قدرت پیشبینی و اجابت دعا برخوردار بود. در برخی روایات آمده است که او دعا میکرد و خداوند دعای او را مستجاب میفرمود. این امر نشان دهنده صفای باطن و قرب او به درگاه الهی بوده است. جامی در زمان خود مرجع و ملجأ بسیاری از علما، عرفا و حاکمان بود. حضور او و سخنانش، اثرات روحی عمیقی بر شنوندگان میگذاشت و موجب هدایت و دگرگونی باطنی آنان میشد. بسیاری از افراد با شنیدن سخنان او، راه سلوک را در پیش میگرفتند.
آثار عرفانی او، بهویژه شرحهایش بر آثار ابن عربی، گواه بر کشف و شهود او در مقامات عالیه عرفانی است. توانایی او در تبیین مفاهیم پیچیده وحدت وجود و مقامات فنا و بقا، نشان از مرتبه بالای او در این معارف دارد. بسیاری از علما و عرفای هند و آسیای مرکزی، جامی را به عنوان “حافظ ثانی” و “آخرین شاعر بزرگ پارسیگو” میشناختند و آثار او را چراغ راه سلوک خود قرار داده بودند. او به عنوان “خاتمالشعرا” و “عارف کامل” در میان مردم و اهل معرفت جایگاهی ویژه داشت.
امیر علیشیر نوایی که خود از بزرگان عصر جامی و از مروّجین فرهنگ و ادب فارسی بود، علاقه و احترام فراوانی برای جامی قائل بود. او جامی را “جام جهانبین” مینامید و در اشعار و نوشتههایش از او به نیکی یاد میکرد.
مولانا سید مرتضی حسینی (معروف به مولانا نورالله) نیز میگوید: جامی، جام جهاننمای اسرار الهی و آینه جمال ربانی است. سخنان او، گنجینهای از عرفان و حکمت است.
جامی بیتی در مورد حضرت علی (ع) دارد که میگوید:
شیر خدا شاه ولایت علی صیقلی شرک خفی و جلی
روز احد چون صف هیجا گرفت تیر مخالف به تنش جا گرفت
آثار
- دیوان های سه گانه
- هفت اورنگ
- بهارستان
- شواهد النبوه
- نفحات الانس
عروج ملکوتی
عبدالرحمن جامی سرانجام ۲۷ آبان ۸۷۱ در ۸۱ سالگی در شهر هرات دیده از جهان فرو بست. در حال حاضر، آرامگاه عبدالرحمن جامی در شمال غربی شهر هرات در افغانستان واقع شده است.