به نام آفریننده عشق
خواجه ابومحمد چشتی (۳۳۱ – ۴۱۱ قمری)، یکی از مشایخ بزرگ طریقت چشتیه و جانشین «ابواحمد ابدال چشتی» بود.
ویژگی ها
ابومحمد در شب عاشورا متولد شد و روز بعد – که روز عاشورا بود – از مادر شیر ننوشید. هنگامی که مادرش این موضوع را با حضرت خواجه ابواحمد در میان گذاشت، ایشان فرمود: «پسر تو از بدو تولد ولیّ خداست؛ او به سیره پیامبران و اولیا اقتدا کرده و حرمت روز عاشورا را پاس می‌دارد.» مادر حضرت خواجه محمد چشتی نقل می‌کردند که ایشان از همان روز تولد تا سن دو و نیم سالگی، در اوقات پنج‌گانه نماز، نگاه خود را به آسمان می‌دوختند و بی‌شمار بار کلمه طیبه «لا اله إلا الله» را بر زبان می‌آوردند.
او فرزند، شاگرد و جانشین معنوی «خواجه ابواحمد ابدال چشتی» بود. وی در عصر خویش از حیث کمالات معنوی، مقام ولایت و معرفت الهی بی‌همتا بود؛ غالباً در حالتی از هیبت و خشیت عمیق روحانی به سر می‌برد و حتی به انجام «نماز معکوس» (نمازی که در حالت آویزان بودن به صورت وارونه اقامه می‌شود) می‌پرداخت. او به ریاضت‌ها و مجاهدت‌های سخت معنوی اشتغال داشت و در دوران کودکی، «اسم اعظم» توسط حضرت خضر (ع) به او آموخته شده بود. هر غیرمسلمانی که سیمای مبارک او را می‌دید، بی‌درنگ به دین اسلام می‌گروید؛ چنانکه در دوران حیاتش، حتی یک غیرمسلمان در سراسر شهر «چشت» باقی نماند.
برخی از منابع از او به عنوان «شیخ‌الشیوخِ چشت» یاد می‌کنند که در زمانه‌ی خود، قطبِ وقت بود. گفته‌اند: «نفسِ او چنان تأثیری داشت که هرگاه بر مریدی نظر می‌افکند، حجاب‌های ظلمانی از دل او برداشته می‌شد.» در برخی منابعِ متأخرِ چشتیه، حکایاتی درباره او نقل شده که نشان‌دهنده ارتباط او با عالم غیب است؛ مثلاً «آگاهی از ضمایرِ مراجعین» و «قدرتِ تصرف در امور دنیوی برای رفع حاجت نیازمندان». گفته‌اند هرکس دردمند به درِ خانه او می‌رفت، پیش از آنکه حاجتش را به زبان آورد، شیخ از آن آگاه بود و آن را رفع می‌کرد.
مشهور است که او پیوسته در حالِ «دعایِ خیر برای خلق» بود. نقل شده است که در خشکسالی‌هایِ محلی، مردمِ آن دیار به او پناه می‌بردند و به برکت دعای او، رحمت الهی نازل می‌شد. این نوع کرامات در میان مشایخِ چشتیه بسیار برجسته است، زیرا تصوفِ چشتی بر «خدمت به خلق» تأکید ویژه دارد. نقل شده است که هنگام ذکر و عبادت، هاله‌ای از نور چهره مبارکشان را فرا می‌گرفت و چنان نوری در خانه می‌پراکند که نیازی به چراغ نبود؛ شدت این نور به حدی بود که اگر سوزنی بر زمین می‌افتاد، با پرتوی برخاسته از پیشانی ایشان قابل رویت و یافتن بود.
مادر بزرگوارش نقل کرده است که در چهارمین ماه بارداری، صدای «کلمه طیبه» (شهادتین و اقرار به توحید) را می‌شنید که از درون وجود جنین برمی‌خاست. روزی پدرش در حالی که نشسته بود، خطاب به آن فرزندِ هنوز متولد نشده گفت: «السلام علیک یا ولی‌الله و یا خلیفتی» (سلام بر تو ای ولی خدا و ای جانشین من). در پاسخ، صدایی از درون رحم شنیده شد، هرچند ماهیت دقیق آن قابل تشخیص نبود. مادرش به همسر خود گفت: «تو به او سلام کردی (و خطاب مردانه به کار بردی)، حال آنکه ما هنوز نمی‌دانیم فرزند پسر است یا دختر.» پدر پاسخ داد: «خداوند متعال به من بشارت داده و وعده فرموده است و حتی من این امر را مکتوب بر “لوح محفوظ” دیده‌ام که فرزندی به دنیا خواهم آورد که از بدو تولد، ولیّ و صاحب‌کرامت خواهد بود.»
در کتاب «سیرالاقطاب» ثبت شده است که شب ولادت آن عارف بزرگوار، با شبِ عاشورا مصادف بود. پدر بزرگوارش، سرور کائنات (ص) را در خواب دید که می‌فرمودند: «ای ابواحمد، بر تو مبارک باد؛ پسری در خانه‌ات متولد شده است. نام مرا بر او بگذار و سلام مرا به او برسان.» چون از خواب برخاست، دریافت که فرزند متولد شده است. در همان حال که نوزاد را غسل می‌دادند، او هفت بار «کلمه طیبه» یعنی «لا اله إلا الله محمد رسول الله» را بر زبان جاری کرد. حضرت خواجه ابواحمد وضو تازه کرد و به نوزاد سلام گفت: «السلام علیکم» (درود بر شما). نوزاد پاسخ داد: «و علیکم السلام، ای شیخ ما؛ از آن خوابی که امشب دیدید، برای ما بگویید.» پس از شنیدن این سخن، نوزاد بر زمین سجده کرد؛ حضرت شیخ نیز سجده‌ای به جای آورد و دعا کرد: «خدایا، این کودک را ولیّ کاملی (عارف کاملی) بگردان.» ندایی برخاست: «ای ابواحمد، دعایت را اجابت کردم و این فرزندت را از زمره بندگان مقبول خویش قرار دادم.»
روایت است که در دوران کودکی، روزی در راه با حضرت خواجه خضر (ع) دیدار کرد. خضر گفت: «ای ابومحمد، مژده باد تو را! از جانب پروردگارِ باجلالت فرمان یافته‌ام تا علوم ظاهری و باطنی را به تو بیاموزم.» او در حالی که پاهای خضر (ع) را می‌بوسید، پاسخ داد: «ای خواجه، هر فرمانی که دارید، بفرمایید.» آنگاه خضر (ع) «اسم اعظم» را بر او آشکار ساخت و بی‌درنگ، علوم و اسرار الهی بر قلبش گشوده شد؛ سپس به خانه بازگشت. مادرش لوحِ درس او را طلبید و پرسید که آن روز چه آموخته است. او پاسخ داد: «مادر! آنچه من آموخته‌ام، در هیچ لوحی نمی‌گنجد.»
او مدتی طولانی در حالی که غرق در شوری عمیق و روحانی بود، نشست و سرانجام از شدت حال، بی‌هوش بر زمین افتاد. حضرت خواجه ابومحمد گاه هفت شبانه‌روز پیاپی به سماع گوش می‌سپرد؛ هنگام نماز، موسیقی متوقف می‌شد تا او نماز خود را به جای آورد و پس از آن، سماع از سر گرفته می‌شد. آن حضرت به مدت هفت روز در حالت بی‌هوشی به سر برد. با مشاهده این وضعیت، دستور داد تا «قوالان» (نوازندگان و خوانندگان) مجلس «سماع» را متوقف کنند تا شاید خواجه ابومحمد به هوش آید. چون موسیقی قطع شد، خواجه ابومحمد پس از اندک‌زمانی چشمان خود را گشود، به سوی آسمان نگریست و پیوسته می‌گفت: «قولوا، قولوا» (بگویید، بگویید). در پی آن، نغمه‌هایی – که پیش از آن هرگز کسی نشنیده بود – از عالم غیب طنین‌انداز شد و همگان آن را به وضوح شنیدند. حضرت خواجه ابومحمد که مغلوبِ آن حال شده بود، به وجد و جذبه‌ای روحانی درآمد؛ آن اصوات سه شبانه روز، پیاپی ادامه یافت و او همچنان غرق در سماع بود.
نقل است: روزی خواجه ابومحمد بر کناره رود دجله نشسته و جامه‌ای می‌دوخت. در آن هنگام، پسر پادشاه سوار بر اسب فرا رسید؛ از اسب پیاده شد، سرِ ادب و احترام در برابر خواجه فرود آورد و با وقار و آداب تمام نشست. خواجه فرمود: «پیامبر اکرم (ص) فرموده‌اند که اگر بیوه‌زنی در قلمرو پادشاهی شب‌هنگام گرسنه بخوابد، در روز قیامت آن پادشاه را بازخواست خواهد کرد. اکنون که خداوند متعال پادشاهی و فرمانروایی به تو ارزانی داشته است، زنهار که از تهیدستان و بینوایانِ قلمرو خود غافل نشوی، مبادا که در روز رستاخیز دچار خواری و خجلت گردی.» شاهزاده با شنیدن این پند، مقداری پول و کالا به آن استاد بزرگوار پیشکش کرد.
خواجه با لبخندی پاسخ داد: «ای شاهزاده، هیچ‌یک از مشایخ و استادان معنوی ما هرگز چنین هدایایی را نپذیرفته‌اند و من نیز چنین نمی‌کنم؛ چرا که ثروتِ فقرِ ما بر پادشاهی سلیمان نیز برتری دارد.» چون شاهزاده بسیار اصرار ورزید، خواجه فرمود: «ای شاهزاده، خداوند متعال گنجینه‌های غیب را بر بندگان خویش گشوده است؛ از این‌رو نیازی به هدایای تو نیست.» هنگامی که اصرار و التماس شاهزاده به اوج رسید، خواجه رو به آسمان کرد و دعا نمود: «پروردگارا، اندکی از آنچه بر بندگانت آشکار می‌سازی، به او نیز نشان ده.» هنوز سخنش به پایان نرسیده بود که ماهیانی از رود دجله سر برآوردند و هر یک دیناری در دهان داشتند. شاهزاده که از دیدن این منظره شگفت‌زده شده بود، سر بر آستان و پای خواجه نهاد.
نوسینده کتاب مرآت‌الاسرار نوشته است: هنگامی که در سال ۱۰۶۵ قمری برای دومین بار به «اجمیر شریف» سفر کردم و توفیق یافتم تا به زیارت و عرض ارادت در بارگاه حضرت خواجه معین‌الدین اجميری نائل شوم، من نیز – همچنان که استاد مردان زمانی از حضرت خواجه ابومحمد درخواست کرده بود – بر اثر اشتیاقی شدید، بر آن شدم تا همان درخواست را از آن خواجه بزرگ مطرح کنم. حضرت خواجه با نهایت شفقت و بزرگواری، درخواست مرا اجابت فرمود. از آن پس، هرگاه شوقِ دیدارِ «حضرت خواجه بزرگ» پدید آید، فرد می‌تواند در حالی که در آسایشِ خانه خود حضور دارد، تمام شهر اجمیر و آن بارگاه مقدس را بی‌هیچ حجابی مشاهده کند.
عروج ملکوتی
نویسنده کتاب «سیدالاقطاب» تاریخ وفات ابومحمد را چهاردهم ربیع‌الاول سال ۴۱۱ قمری ثبت کرده است، در حالی که در کتاب «سفینةالاولیا»، اول رجب سال ۴۱۱ قمری به عنوان تاریخ وفات او ذکر شده است.
