زندگینامه نجمالدین رازی
به نام آفریننده عشق
ابوبکر عبدالله بن محمد نجمالدین رازی (۶۵۴ – ۵۷۳ قمری)، مشهور به نجمالدین دایه، از عرفای برجستهٔ ایرانی و از خلفای شیخ نجمالدین کبری بود.
ویژگی ها
نجم رازی معروف به نجمالدین دایه، از اصحاب و مریدان شیخ نجمالدین کبری بود. نام او چنانکه در مقدمه مرصاد العباد و در ابتدای منارات السائرین نوشته شده «ابوبکر عبداللّه بن محمد بن شاهاوَر الاسدی الرازی»، است. در برخی منابع دیگر نام کامل او اینگونه نیز آمده است: عبداللّه بن محمد بن شاهاور بن انوشروان بن ابیالنّجیب الاسدی الرازی. محل تولد نجمالدین دایه، شهر ری است و علاوه بر این که همه تذکرهنویسان در این باره اتفاق دارند، نوشتههای خود او نیز مؤید آن است.
تاریخ ولادت نجمالدین در همه کتابهای تاریخی و تذکره که به شخصیت او پرداختهاند، ذکر نشده است؛ اما شمسالدین ذهبی و صلاح الدین صفدی تاریخ ولادت او را در سال ۵۷۳ قمری میدانند. نجم رازی از چهرههای تأثیرگذار و مطرح در تاریخ تصوف و عرفان در ایران و جهان اسلام است. در قرن هفتم دو شیوه و مکتب تصوف در ایران رواج داشته است:
1. تصوف عاشقانه: یکی طریقه وجد و حال و شوریدگی و وارستگی، که رهروان این طریقت بیشتر به احوال و گفتار پیشروان تصوف، از حسین بن منصور و بایزید بسطامی و ابوسعید ابوالخیر نظر داشتند، از معاصران نجم رازی، عطار و بعد از او مولوی نمونه کامل این گروهند، که شیوه آنان را «تصوف عاشقانه» باید نامید.
2. تصوف عابدانه: در مقابل آنها، مکتب دیگری در تصوف بود، که بیشتر راغب آداب و سنن و اوراد و اذکار بودند و از معروفترین معاصران مؤلف (نجم رازی)، محییالدین ابنعربی و ابنفارض بودند که روش آنان را تصوف عابدانه به شمار آوردهاند.
3. تصوف نجمالدین: تصوف نجمالدین دایه، جمع بین آن دو مکتب و آمیختن عشق و عبادت است؛ او از یک طرف دلبستگی کامل به اجرای احکام شرع و ملازمت اوراد و اذکار نشان میدهد و از جانب دیگر عشق را غایت معرفت و سلوک میشمارد و در تمام فصلهای چهلگانه کتاب مرصاد العباد و رسالههای دیگر او، این شیوه نمایان است.
نجم رازی در یکجا عارفان را به دو طریقت نام مینهد: اول «زاهدان» که طریقت آنان «مجاهدت خشک» است که با ریاضت، در تهذیب اخلاق تلاش و کوشش میکنند، در مقابل شیوه خود و مشایخ خود را «طریقت عاشقان» نام مینهد که بنای کار آنها «بر تصفیه دل» و عشق به حق تعالی است. با اهمیتترین کتاب نجم رازی به نام «مرصاد العباد»، کتابی است نفیس که به زبان فارسی، در علم تصوف و اخلاق و سیر و سلوک و آداب معاش و معاد نگاشته شده و از آثار ادبی باارزشی است که در قرن هفتم نوشته شده است. شارحان کتاب «مرصادالعباد» مانند محمد بن عبدالرحمن بخاری، عظمت علمی و عرفانی نجمالدین دایه را ستودهاند و اثر او را شاهکاری در عرفان نظری و عملی دانستهاند.
نجمالدین دایه به بصیرت نافذ و توانایی در کشف احوال درونی افراد شهرت داشت. گفته شده که او پیش از سخن گفتن فرد، از نیت و باطن او آگاه میشد و راهنماییهای لازم را ارائه میکرد. این قدرت تشخیص، ناشی از صفای باطن و طی طریق سلوک بود. در تذکرهها آمده است که مریدانش میگفتند: «شیخ، نهانِ ما را چون آشکار میدید.» سخنان نجمالدین دایه، آمیخته با جذبهٔ عرفانی و نور الهی بود و تأثیر عمیقی بر شنوندگان میگذاشت. او توانایی داشت تا با کلام خود، دلهای زنگار گرفته را صفا بخشد و اشتیاق به حق را در آنها برانگیزد.
از منظر فرهیختگان
سلطان ولد میگوید: «نجمالدین «عارف بزرگ» و «استاد الهی» بود. وی صاحبِ دل و دیدهور بود و از بزرگان راه حقیقت.»
شمس تبریزی میگوید: «دایه را معرفتی است که اگر هزار سال شرح کنند، نَفَسِ او را نتوانند باز نمود.»
آثار
- مرصاد العباد
- مرموزات اسدی در مزمورات داودی
- منارات السائرین
- معیار الصدق فی مصداق العشق
عروج ملکوتی
نجم رازی در سال ۶۵۴ قمری از دنیا رفت و پیکر او در بیرون شهر بغداد، در کنار مزار شیخ سری سقطی و جنید بغدادی به خاک سپرده شد.
