بایگانی برچسب برای: زندگینامه عرفا

به نام آفریننده عشق

احمد بن عجیبه (۱۱۶۰ – ۱۲۲۴ قمری)، عارف، شاعر و مفسر مراکشی و از چهره‌های برجسته عرفان در مراکش (مغرب) است.

ویژگی ها

ابوالعباس‌ احمد بن‌ محمد بن‌ مهدی‌ بن‌ عجیبة حسنى‌، در قریة الخمیس‌، واقع‌ در ناحیه منسوب‌ به‌ قبیله انجرا، در سواحل‌ جنوبى‌ مدیترانه‌ میان‌ طنجه‌ و تطوان‌ از شهرهای مراکش در سال ۱۱۶۰ یا ۱۱۶۱ قمری متولد شد. خانواده او از شرفای‌ (سادات‌) محل تولدش بوده‌اند. نسبش در اصل‌ از طریق‌ حسن‌ مثنى‌ و امام حسن (ع) به‌ حضرت على‌ (ع) مى‌رسد.

احمد بن‌ محمد تحصیلات‌ مقدماتى‌ و قرائت‌ قرآن‌ را در زادگاه‌ خود فراگرفت‌ و مدتی در قصر الکبیر نزد فقیه‌ محمد السوسى‌ و سپس‌ در تطوان‌ نزد استادانى‌ چون‌ احمد الرشا، عبدالکریم‌ بن‌ قریش‌ و محمد ورزازی‌ به‌ تحصیل‌ فقه‌ و کلام و تفسیر و علوم‌ ادبى‌ پرداخت‌. هنگامى‌ که‌ شیخ‌ محمد جنوی‌ به‌ تطوان‌ آمد، وی‌ ملازم‌ مجلس‌ درس‌ او شد و فقه‌ و حدیث و سپس‌ مباحثى‌ در عرفان‌ را از او فراگرفت‌.

پس‌ از وفات‌ محمد جنوی‌، ابن‌ عجیبه‌ عازم‌ فاس‌ شد و در آنجا به‌ مجلس‌ درس‌ سیدی‌ محمد التاودی‌ ابن‌ سوده‌ پیوست‌ و از او اجازه تدریس‌ و نقل‌ حدیث‌ گرفت‌. ولى‌ چندی‌ بعد به‌ تطوان‌ بازگشت‌ و به‌ تعلیم‌ و تدریس‌ مشغول‌ شد و در این‌ سفر با عارف‌ مشهور سیدی‌ محمد بوزیدی آشنا و به‌ طریقه درقاوی‌ وارد شد.

وی‌ قبلاً در مجالس‌ درس‌ محمد جنوی‌ به‌ عرفان‌ گرایش‌ یافته‌ و حکم‌ ابن‌ عطاءالله‌ و اصول‌ الطریقة شیخ‌ زرّوق‌ را خوانده‌ بود ولى‌ ورود به‌ طریقه درقاوی‌ تحولى‌ اساسى‌ در فکر و روح‌ او پدید آورد، از علوم‌ ظاهر به‌ علم‌ باطن‌ روی‌ آورد، از علایق‌ دنیوی‌ دست‌ شست‌ و در زی‌ّ صوفیه‌ به‌ سیاحت‌ در نواحى‌ مختلف‌ و ارشاد طالبان‌ و تأسیس‌ زاویه‌هایى‌ برای‌ اجتماع‌ صوفیه‌ و سیر و سلوک‌ روحانى‌ پرداخت‌.

روزی مردی نزد او آمد و در دل، قصد فریب داشت. ابن عجیبه با نگاهی او را شناخت و فرمود: «خدا را در نظر گیر، ای برادر.» آن مرد شرمنده شد و از قصد خود منصرف گشت. تفسیر او بر قرآن، معروف به «البحر المَدید فی تفسیر القرآن المجید»، شاهدی بر کرامت علمی و معنوی اوست. ابن عجیبه خود اشاره می‌کند که بسیاری از معانی و اسرار قرآنی، در هنگام تفکر و ذکر بر او «الهام» شده است. «آنچه در این تفسیر نگاشته‌ام، جز پرتوی از انوار قرآن است که خداوند بر قلبم افکنده است.»

یکی از مریدان می‌گوید: «در دل تصمیم گرفتم سفر کنم و هنوز زبان نگشوده بودم که شیخ فرمود: سفرِ تو در این وقت به ضرر دین توست؛ درنگ کن تا نشانه‌اش بیاید.» بسیاری از محققان متأخر گفته‌اند: «البحر المدید» یکی از مهم‌ترین تفاسیر ذوقی – عرفانی در جهان اسلام است. یکی از محققان معاصر مغربی می‌گوید: بسیاری از تفاسیر صوفیه را خواندم، اما در حسن جمع بین تفسیر ظاهری و اشاره باطنی مانند البحر المدید ندیدم.

از منظر فرهیختگان

محمد بن ادریس العمراوی می‌گوید: احمد بن عجیبه، بحر عمیقی از علم و معرفت است؛ او وارث علوم اولیاء و وارث اخلاق انبیاء است.

محمد بن علی سنوسی می‌گوید: ابن عجیبه «مجدد قرن سیزدهم هجری» و جایگاه علمی و عرفانی بالایی دارد.

عبدالحلیم محمود می‌گوید: ابن عجیبه یکی از استوانه‌های عرفان شاذلیه در دوران متأخر است. تفسیر او بر الحِکَم العطائیة، «نوری بر نور» است.

آثار

• البحر المدید فى‌ تفسیر القرآن‌ المجید
• ایقاظ الهمم‌ فى‌ شرح‌ الحکم‌
• الفتوحات‌ الالهیة فى‌ شرح‌ المباحث‌ الاصلیة
• معراج‌ التشوف‌ الى‌ حقائق‌ التصوف‌
• الفتوحات‌ القدوسیة فى‌ شرح‌ المقدمة الاجرومیة

عروج ملکوتی

احمد بن عجیبه در غماره‌ به‌ طاعون‌ مبتلا شد و در سال ۱۲۲۴ قمری درگذشت‌. مقبره او در نزدیکى‌ طنجه‌ در مراکش، بر بلندی‌هایى‌ که‌ بر قریه زمیج‌ و نیز بر دریا و صخره‌های‌ جبل‌الطارق‌ مشرف‌ است‌، واقع‌ شده‌ است.

به نام آفریننده عشق

نورالدین ابوالحسن علی بن عبدالله بن عبدالجبار (۵۹۳ – ۶۵۶ قمری)، معروف به ابوالحسن شاذلی، مؤسس طریقت شاذلیه و یکی از بزرگ‌ترین اولیای صوفیه در جهان اسلام است.

ویژگی ها

ابوالحسن شاذلی در غماره در نزدیکی سبته در شمال مراکش زاده شد. نیای پدری وی از سلسله ادریسیان منسوب به خاندان هاشمی و نیای مادری وی از شاهزادگان قماره بودند. طبق تاریخ تعریف شده جد شیخ ابوالحسن از روستای جودی (کوه جودی) شمال کوردستان‌ و از نوادگان سلطانی هستن طی سفری به غماره کوچ نموده‌اند. وی طبقه گفته و خودش از ملت الکراد نسب‌ است و وی مذهب مالکی داشت و برای تحصیل علوم رایج و جستجوی معرفت پا در راه سفر گذاشت. ابوالحسن در قله جَبَلُ العَلَم نزدیک شهر تطوان عزلت پیشه کرد. او در جوانی در نزد عبدالسلام بن مشیش شاگردی نمود، تعالیم شیخ مشیش در زندگانی شاذلی تأثیر زیادی داشت. او به اشارت شیخ عبدالاسلام به ناحیه‌ای در تونس که شاذلی نامیده می‌شد، سفر کرد و به سبب اقامت در آن ناحیه به شاذلی شهرت یافت.

وی در شاذلی مراحل سلوک را پیمود و به ترویج تعالیم صوفیه همت گمارد. طریقه او در مغرب رواج پذیرفت و شمار زیادی از مردم و عده ای از خانواده سلطان به این طریقه تمایل پیدا کردند. در سال ۶۴۲ قمری وی به همراه پیروانش از مغرب به اسکندریه رفت و در محلی که سلطان ایوب بدو بخشیده بود اقامت گزید. طریقه ابوالحسن شاذلی در مصر با اقبال زیادی روبرو شد و شمار فراوانی از اهل علم و صاحبان منصب و طبقات مختلف مردم به حلقه پیروان آن پیوستند. او همچنین سفری کوتاه به اسپانیا داشت تا این که سرانجام در اسکندریه ساکن شد. شاذلی در اسکندریه ازدواج کرد و صاحب فرزندان شد. در این زمان شاذلی در اسکندریه و قاهره شاگردان و مریدان بسیاری داشت که از طبقات مختلف مردم بودند.

از یازده فرزند ایشان فقط سه فرزند در قید حیاتش ماندند. شیخ طه در ولایت مصر، شیخ عبدلله در ولایت سوریه و شیخ خالد بن حسن در بلاد کردستان ایران، شهر مریوان واقع بودند که شیخ خالد شاذلی به عنوان فرمانده،  برای جنگ با تارتارها به سوی عراق لشکرکشی کرد و سپس به بلاد مریوان رفت و مشغول به خدا پرستی بود. نوه ایشان، شیخ زکریا، طریقت شاذلی را در این بلاد رواج داد و همسر ایشان که شاهدخت بخارا به اسم “بی‌بی اراک” بود، از ایشان صاحب دوازده فرزند پسر بود که به مقام قطب رسیده بودند. از میان پسرهایش که برجسته‌تر بودند، شاه نعمت الله ولی و شیخ پیریونس انجیران بود که به مقام قطب زمان رسیده بود. مهم‌ترین مریدان شاذلی، ابوالعباس مُرسی بود که پس از او قطب طریقت شاذلیه گردید. شاذلی در عمر خود، کتابی ننوشت بلکه گفت کتاب‌های من، اصحاب من هستند.

مشرب عرفانی ابوالحسن بر دو رکن استوار بود: ذکر و توحید. تعالیم ابوالحسن شاذلی با مبانی سنت اول انطباق دارد. غایت و موضوع اصلی در مبانی عرفانی شاذلیه معرفت الهی است. تعالیم شاذلیه بیشتر مبتنی بر انجام معاملات و به جا آوردن آدابی است که سالک را به معرفت و توحید می‌رساند. این تعالیم کاملاً با احکام شریعت موافق است و روحیه بی اعتنایی به دنیا را در میان آنان ترویج می‌کند. البته به رغم ترویج مشیِ زاهدانه در میان شاذلیه، تعالیم آن‌ها موجب نمی‌شد که آن‌ها راه انزوا در پیش گیرند و خود را از جامعه و قشرها مردم متمایز سازند یا با پوشیدن لباس‌هایی خاص، خود را نشان دار سازند. آن‌ها مانند دیگران در فعالیت‌های اجتماعی شرکت می‌کردند و هر یک متناسب با توانایی و علاقه خود پیشه و حرفه‌ای را برمی‌گزیدند.

از دو طریق مشرب عرفانی ابوالحسن شاذلی را به شیخ ابومدین مغربی می‌رسانند: یکی از طریق محمد بن حرازم و ابو محمد صالح بن بنصار؛ و دیگری به واسطه عبدالاسلام مشیش، عبدالرحمان العطار الزیات و عبدالقادر گیلانی. از طریق انتساب از طریق دوم در بعضی از تذکره‌ها طریقه شاذلیه را قادریه شاذلیه هم خوانده‌اند. یکی از مشهورترین کرامات شاذلی، فراست خارق‌العاده او بود. گفته‌اند: «هرگاه کسی نزد او می‌آمد، پیش از سخن گفتن، حال او را می‌دانست؛ چه چیزی در دل دارد، چه نیازی دارد، و چه مقامی در پیش دارد.»

در لطائف المنن آمده است: او روزی در مسجد، مردی را دید که در دل قصد سرقت داشت. شاذلی به او نگریست و گفت: «ای فلانی، گمان مکن خدا از دل تو غافل است؛ بازگرد و توبه کن.» شاذلی در اوج حالات روحی، به مشاهده انوار الهی و تجلیات ربانی نائل می‌شد. مریدانش نقل کرده‌اند: «گاهی در هیبت و نورانیت حضرت شیخ، عقل از سر ما می‌پرید و حالتی از وجد بر ما غالب می‌شد.» دعا برای ابوالحسن شاذلی، سلاحی کارآمد و راهی مستقیم به سوی خدا بود. از او نقل شده است: «هر که بر ما وارد شود و از ما چیزی طلب کند، دعای او مستجاب است.»

در دوران قحطی و خشکسالی در مصر، مردم به او پناه بردند. او دعا کرد و خداوند باران رحمت را نازل فرمود. همین‌طور، نقل شده است که وی با دعای خویش، برکت را در رزق و روزی مردم افزون می‌ساخت. یکی از مهم‌ترین کرامات شاذلی، محافظت از مریدانش در برابر بلایا و سختی‌ها بود. در جامع کرامات الأولیاء آمده است که شاذلی پیش از سفر حج، به مریدانش فرمود:
«هر کس که دعای من را در روز عرفه بخواند، در آن سال از هر گزندی در امان خواهد بود.» این دعا بعدها به «دعای ابی الحسن الشاذلی» معروف شد و بسیاری از مریدانش در طول سال، به برکت آن از بلاها در امان ماندند. او چنان کلام نافذی داشت که هر شنونده‌ای را تحت تأثیر قرار می‌داد. «با یک نگاه، صدها نفر در مجلس او توبه می‌کردند و به راه خدا بازمی‌گشتند.»

از منظر فرهیختگان

ابن عطاءالله اسکندری می‌گوید: تمام آنچه از علوم و معارف دارم، از برکت نگاه و دعای شیخ ابوالحسن شاذلی است‌.

عبدالوهاب شعرانی می‌گوید: ابوالحسن شاذلی، پرچم‌دار عرفان در زمان خویش بود و راه را برای عرفای پس از خود هموار ساخت.

احمد زروق می‌گوید: در قواعد التصوف، شاذلی را از کسانی می‌داند که حقیقت توحید را در جامه‌ عمل پوشانده‌اند.

عروج ملکوتی

شاذلی در سال ۶۵۶ قمری در صحرای عیذاب مصر در نزدیکی دریای سرخ، در حالی که در مسیر حج بود درگذشت.

به نام آفریننده عشق

یاقوت عرشی (یاقوت العرشی) (درگذشت ۷۳۲ قمری)، یکی از برجسته‌ ترین مشایخ و اولیای طریقت شاذلیه، از شاگردان و تربیت‌یافتگان خاص امام ابوالعباس مُرسی و داماد ایشان بوده است.

ویژگی ها

نام اصلی او ابوالدّر بن عبدالله حبشی است اما به یاقوت عرشی معروف است. او را عرشی می‌نامیدند زیرا قلبش همیشه متوجه عرش بود و بدنش روی زمین نبود، زیرا می‌توانست اذان حاملان عرش را بشنود. او یکی از محترم‌ترین یاران ابوالعباس مرسی بود و جانشین او شد. عارف بزرگ، ابن عطاءالله اسکندری و دیگران نیز از او درس گرفتند. او در حبشه متولد شد. ابوالعباس مرسی در تابستان در اسکندریه برای او فرنی درست کرد. گفته می‌شد که فرنی فقط در زمستان خورده می‌شود. او پاسخ داد: «این فرنی برادرت یاقوت است که در حبشه متولد شده است. او نزد تو خواهد آمد.» و همان طور که گفته بود، اتفاق افتاد.

نقل است: یک تاجر او را به همراه دیگر بردگان خرید. وقتی کشتی او به اسکندریه نزدیک شد، دریا متلاطم شد و کشتی در آستانه غرق شدن بود. تاجر نذر کرد که اگر خدا او را نجات دهد، یاقوت را به استاد معنوی اسکندریه، شیخ ابوالعباس مرسی، تحویل دهد. وقتی کشتی نجات یافت و به سلامت وارد بندر شد، یاقوت دچار بیماری پوستی شد که باعث خارش او می‌شد. بنابراین غلام دیگری را انتخاب کرد و او را نزد شیخ برد، اما شیخ او را نپذیرفت و گفت: “بنده‌ای که من تعیین کردم این یکی نیست.” سپس تاجر یاقوت را آورد و به شیخ گفت: «من او را فقط به خاطر آنچه در او می‌بینید، ترک کردم.» شیخ پاسخ داد: «این چیزی است که سرنوشت به ما وعده داده است.»

سید عبدالوهاب شعرانی اشاره کرد که یکی از بزرگترین معجزات یاقوت، ملاقاتش با رسول خدا (ص) در بیداری بود. همچنین نقل شده است که او از شدت استغراق در حق، در بیشتر اوقات در حالت کشف و شهود عوالم علوی به سر می‌برد. او حتی برای حیوانات نیز شفاعت می‌کرد. یک بار، کبوتری نزد او آمد و روی شانه‌اش نشست، در حالی که او در حلقه‌ای از فقرا نشسته بود. کبوتر چیزی در گوشش زمزمه کرد و او گفت: «به نام خدا، یکی از فقرا را با تو می‌فرستیم.» او پاسخ داد: «فقط تو برای من کافی هستی.» بنابراین یاقوت از اسکندریه سوار بر قاطری شد و به قاهره قدیم سفر کرد و وارد مسجد شد. عمرو گفت: «مرا با فلانی، موذن، جمع کن.» پس آنها او را خواستند و او آمد. یاقوت گفت: «این کبوتر در اسکندریه به من گفت که شما جوجه‌هایش را هر بار که در مناره از تخم بیرون می‌آیند، سر می‌برید.» او پاسخ داد: «راست می‌گویی. من بارها آنها را سر بریده‌ام.» یاقوت گفت: «دیگر این کار را نکن.» او گفت: «به درگاه خداوند متعال توبه می‌کنم.»

نقل است: کسانی که به دیدار او می‌آمدند، پیش از آنکه حاجت یا شبههٔ خود را بیان کنند، سیدی یاقوت به پرسش باطنی آنان پاسخ می‌گفت و موانع سلوکی‌شان را بازگو می‌کرد. مردم مصر و اسکندریه در هنگام سختی‌ها و قحطی‌ها به دعای او متوسل می‌شدند و او را مستجاب‌الدعوه می‌دانستند. مزار و مسجد سیدی یاقوت عرشی در شهر اسکندریه مصر، در مجاورت مسجد مشهور امام ابوالعباس مُرسی قرار دارد و تا امروز از زیارتگاه‌های شناخته‌شده و مورد احترام در مصر به شمار می‌رود.

از منظر فرهیختگان

عبدالوهاب شعرانی می‌گوید: او از بزرگ‌ترین عارفان و صاحبان کشف و تمکین بود که در میان اهل اسکندریه مرجع خاص و عام به شمار می‌رفت.

یوسف نبهانی می‌گوید: او عارفی متصل، کثیرالکرامات و دارای روحیه‌ای سرشار از شفقت، فتوت و دستگیری از بی‌پناهان و حتی حیوانات است.

عروج ملکوتی

یاقوت در هجدهم جمادی الآخر سال ۷۰۷ قمری در سن هشتاد سالگی در اسکندریه درگذشت.

به نام آفریننده عشق

احمد بن احمد زَرّوق بُرنُسی فاسی (۸۴۶ – ۸۹۹ قمری)، از نامدارترین عارفان و فقیهان مغرب اسلامی و یکی از پایه‌گذاران طریقت شاذلیه در شمال آفریقا است.

ویژگی ها

طبق معتبرترین روایات، احمد در سال ۸۴۶ قمری در منطقه تازا در نزدیکی فاس متولد شد. پدرش در نوزادی درگذشت و او را یتیم گذاشت. پدربزرگ مادری‌اش او را بزرگ کرد و مادرش به تقوا، زهد و پارسایی معروف بود. «زرق» لقبی بود که به پدربزرگش داده بودند که چشم آبی داشت، از این رو، نام زرق به او داده شد و سپس به فرزندانش نیز اطلاق شد. او پیرو مذهب مالکی بود و رساله ابن ابی زید القیروانی در مورد فقه مالکی را نزد شیخ عبدالله الفخار و السبطی خوانده بود و به تحقیق و تحلیل انتقادی مشغول بود. او همچنین به تصوف گرایش داشت و طریقت صوفیانه را از شیخ عبدالله مکی آموخت و نزد محمد بن قاسم قوری و دیگران تحصیل کرد.

او تفاسیر معتبری بر فقه مالکی نوشت و از مهمترین چهره‌های علمی اسلامی بود که بر توسعه و سلوک معنوی تمرکز داشت. منابع بسیاری نشان می‌دهند که زروق، رهبری یک جنبش اصلاحی در تصوف را بر عهده داشت که اوج سال‌ها مطالعه و سفر در میان مراکز علمی جهان اسلام بود. بسیاری از مورخان این جنبش را به عنوان یک روش جامع زندگی مبتنی بر قرآن و سنت می‌دانند. زروق از بجایا به مصر سفر کرد و در اواخر سال ۱۴۷۹ قمری، سمت سیدی احمد زروق البرناسی را تأسیس کرد. وی در قاهره با شیخ ابوالعباس حضرمی آشنا شد که از وی طریق صوفیه را دریافت کرد و راهنمای معنوی او شد. او به شیخ پیوست و در جمع او ماند. او در مصر، زبان عربی و فقه را از الججری و دیگر علما آموخت. او کتاب بلوغ المرام را خواند و علم اصطلاحات را نزد حافظ سخاوی آموخت که بسیار تحت تأثیر او قرار گرفت.

او در مصر با تدریس در مسجد الازهر، جایی که کلاس‌هایش بیش از شش هزار شرکت‌کننده را به خود جذب می‌کرد، شهرت قابل توجهی کسب کرد. او به عنوان محقق برجسته مالکی و مرجع برجسته‌ای در این مکتب فکری شناخته شد و بسیاری از آموزه‌های او بهره‌مند شدند.  شیخ زروق یکی از مهمترین مراجع علمای مالکی محسوب می‌شود و تقریباً در هر اثری در مورد فقه مالکی، از فتاوا، تفاسیر و شرح‌ های او نام برده شده است. او همچنین یکی از مهمترین نظریه‌ پردازان و علمای تصوف بود و تلاش می‌کرد تا اهمیت آن را به عنوان یک آموزه اصلی اسلامی به دلیل تأکید بر تعالی و تزکیه معنوی برجسته کند. او صوفیان افراطی و بدعت‌ها و افراط‌های آن‌ها را نادیده گرفت و در عوض بر روشن کردن تصوف واقعی که توسط علمای اولیه مانند امام مالک، شافعی و احمد بن حنبل تأیید شده بود، تمرکز کرد.

او پس از انتخاب مصراته به عنوان محل اقامت خود در سال ۸۸۶ قمری، یک مرکز اسلامی در آن تأسیس کرد. این مرکز به عنوان زاویه سید احمد زروق البرناسی شناخته شد و تأثیر قابل توجهی بر زندگی فکری، اجتماعی و آموزشی جهان اسلام داشت. نسخه‌های خطی متعدد شیخ احمد زروق در کتابخانه‌های سراسر جهان نگهداری می‌شود و توسط محققان در زمینه‌های مختلف حقوق اسلامی و تصوف مورد استفاده قرار می‌گیرد. شیخ الخروبی در مورد احمد می‌گوید: «شیخ چهل سال نماز جماعت را ترک نکرد.»

در طبقات شاذلیه آمده است: «بارها خبرِ احوال سالکانی را که در دل قصد گناه یا نفاق داشتند، پیشاپیش بیان می‌کرد و مطابق می‌افتاد.» همچنین در شهر مصراته (لیبی فعلی) شیخ زروق در اوقات خشکسالی دعا می‌کرد و باران نازل می‌شد. نقل است: در یکی از وقایع، زنی نابینا برای دعا به او پناه برد. شیخ دست بر سر او نهاد و گفت: «ای پروردگار، او را به نور حقیقت بینا کن.» بلافاصله چشمان آن زن روشن شد.

از منظر فرهیختگان

عبدالرئوف المناوی می‌گوید: او عابدی پارسا بود که از اقیانوس غیب الهام می‌گرفت. عالمی بود که به مقام ولایت و به فضایل قناعت و پاکدامنی آراسته بود. وی در فقه، تصوف، اصول و اختلافات فقهی، سرآمد بود. دنیا به او روی آورد، اما او از آن روی برگرداند؛ مناصب قدرت به او پیشنهاد شد، اما او آن‌ها را نپذیرفت.

عبدالکریم بزاز فاسی می‌گوید: شیخ ما زروق، وارث اسرار اهل شاذلیه بود. در او جمع بود میان نور علم و صفای دل؛ اگر سخن می‌گفت، دل‌ها آرام می‌گرفت و اگر ساکت می‌ماند، حال‌ها برمی‌خاست.

احمد بن عجیبه می‌گوید: زروق از بزرگ‌ترین وارثان حکم ابن عطاءالله است. سخنش جامع میان دقت فقیهان و ذوق عارفان است.

سید احمد تینجانی می‌گوید: اگر زروق نبود، ادبِ سلوک در مغرب منقرض می‌شد.

آثار

• الجنة للمعتصم من البدع بالسنّة
• تفسير القرآن العظيم
• شرح رسالة أبي زيد القيروانی
• ثلاثة شروح على متن القرطبية
• شرح كتاب دلائل الخيرات

عروج ملکوتی

احمد در سال ۸۹۹ قمری در شهر مصراته (کشور لیبی) درگذشت.

به نام آفریننده عشق

علی خواص برلسی (درگذشت ۹۴۹ قمری)، از نامدارترین اولیای قرن نهم هجری در مصر و از بزرگان طریقت شاذلیه است.

ویژگی ها

او تصوف را عمدتاً از ابراهیم المتبولی و شیخ برکات الخیاط آموخت. او عالمی بی‌سواد بود که نه می‌توانست بخواند و نه بنویسد. شاگردش، عبدالوهاب شعرانی، گفته‌های او را در کتابی که به نام او نامگذاری کرد، گردآوری کرد. در مقدمه درباره آن گفته است: «این گزیده‌ای دقیق از فتاوای شیخ ما، اهل سنت، ولی ثابت قدم و بی‌سواد محمد است. خداوند ما و مسلمانان را رحمت و برکات علم خود را در دنیا و آخرت به ما عطا کند.»

در لطائف المنن آمده است: «شیخ علی خواص، از نیت مردم آگاه بود؛ هر کس پیش او می‌آمد، باطنش را می‌دید، بی‌ آنکه پرسش کند.» مثلا عبدالوهاب شعرانی می‌گوید: روزی در دلم چیزی گذشت که کسی جز خدا نمی‌دانست؛ هنوز سخن نگفته بودم که شیخم لبخند زد و گفت: ای پسر! آن خطره را رها کن، شیطانی است. نقل است: هر کس به حضور او می‌رسید، به حال ذکر و خشوع درمی‌آمد؛ آن‌کس که دچار قساوت بود، با نگاه یا لمسِ او نرم می‌شد. شعرانی گوید: «در حضور او، غفلت از دل زائل می‌شد و ذکر طراوت می‌گرفت.»

نقل است: روزی که نان در خانهٔ مریدی تمام شد، گفت: «در دلِ خانه بنگر!» و سفره‌ای پر از نان یافتند. شعرانی می‌گوید: «چون از او مسئله‌ای شرعی پرسیدم، گفت: “به کتاب‌ها رو نیاور، قلبت را پاک کن تا حکم برایت روشن گردد.”» شعرانی می‌نویسد: چون ذکر می‌کرد، گویی از عالم ما بیرون می‌رفت و روحش در افقِ دیگر سیر می‌کرد.

عبدالوهاب شعرانی می‌گوید: او از اهلِ جمع بود، قلبش در تجلی حق قرار داشت، و هرگز در چیزی غلط نکرد. اگر کسی او را درک نکرده بود، گویا از مشاهدهٔ اولیا محروم مانده است.

احمد زروق می‌گوید: بعضی اولیا در خفا چون ستارگان‌ هستند. از جمله ایشان، علی خواص است که نورش بر قلوب اهل حقیقت می‌تابد.

عروج ملکوتی

علی خواص در اواخر جمادی الآخر سال ۹۴۹ قمری در قاهره درگذشت و در زاویه شیخ برکات خیاط به خاک سپرده شد.