زندگینامه ابوعلی رودباری

به نام آفریننده عشق

ابوعلی رودباری (درگذشت ۳۲۰ تا ۳۲۳ قمری) از عارفان معروف قرن سوم هجری در ایران و مصر بود.

ویژگی ها

شیخ ابوعلی رودباری قطب دوم بعد از غیبت کبرای حجت بن الحسن (عج) در سلسلهٔ نعمت‌ اللهی است. ابوعلی رودباری، نامش احمد و پدر وی محمد بن ابوالقاسم است. وی اصالتاً اهل رودبار اصفهان بوده و در بغداد بزرگ شده‌است. نسب وی را به امرای ساسانی می‌رسانند. دربارهٔ زمان تولد او اطلاعاتی در دست نیست. زین العابدین شیروانی ملقّب به مست‌ علیشاه در بستان السّیاحه ذکر می‌کند: «و دیگر رودبار اصفهان در کنار زنده رود. جایی خوش و هوایی دلکش و ابوعلی که یکی از مشایخ سلسله علیّه است از همین رودبار بوده. فقیر امسال به زیارت آن بزرگوار موفّق شده در آن قریه که مدفون است مشهور به دهِ بوعلی است.

استادان او در علمِ ادب ثعلب، در حدیث ابراهیم الجری، در فقه ابوالعباس بن سریج و در تصوف جنید بغدادی و ابوالعباس مسروق بودند. ابوعلی با بسیاری از مشایخ روزگار خود مانند جنید بغدادی، ابوحمزه بغدادی، ابوعبدالله جلاء، ابوالحسین نوری و بنداز صیرفی، ابوالحسن سیوطی، ابوبکر بن ابی سعدان و ابوالقاسم رازی مصاحبت داشت. در تذکره‌ها و کتب عرفانی، آنجا که شرح مختصری از زندگی ابوعلی رودباری آورده شده‌است، وی را جزء صاحبان ریاست و وزارت و دارای فنّ دبیری معرفی نموده‌اند. خواجه عبدالله انصاری در طبقات الصوفیه و به تبعیت از وی جامی در نفحات الانس وی را از طبقهٔ رابعه (چهارم) می‌دانند که منظور طبقات مصطلح اهل سیر است که عبارتند از: طبقه اوّل: اصحاب، طبقه دوم: تابعین، طبقه سوم: اتباع تابعین، طبقه چهارم: دیگران.

تربیت کلّی و کمال معنوی وی توسط جنید بغدادی صورت گرفت. ابوعلی رودباری از طرف جنید به جانشینی وی انتخاب گردید. رودباری مدتی در بغداد به هدایت و ارشاد عباد مشغول و آخر عمر به مصر عزیمت نمود و در آن سرزمین بین سال‌های ۳۲۰ تا ۳۲۳ قمری درگذشت. مدت قطبیت وی حدود ۲۴ سال بوده‌ است. ابوعلی رودباری مرشد معنوی ابوعلی کاتب بود و وی را به عنوان جانشین و قطب بعد از خود انتخاب نمود. دراویش سلسلهٔ نعمت‌ اللهی، ابوعلی رودباری را قطب دوم سلسله نعمت‌ اللهی بعد از غیبت کبرای امام دوازدهم می‌دانند.

در حلیة الاولیاء آمده است که ابوعلی در دیدار با افراد، نیت پنهان آنان را بیان می‌کرد. گاهی قبل از اینکه کسی حاجتی بگوید، او پاسخ آن حاجت را می‌داد. نقل است که روزی شاگردان گفتند: «یا شیخ! چیزی در خانه نیست.» ابوعلی گفت: «خداوند کریم است و ما مهمان اوییم.» هنوز سخنش تمام نشده بود که شخصی طبقی از طعام آورد و گفت: «دلم افتاد که امروز برای شیخ چیزی ببرم.» در تذکرة الاولیاء آمده که گاهی ابوعلی در وقت ذکر چنان محو می‌شد که اطرافیان می‌ترسیدند. می‌گفتند: «ذکر شیخ آتشی بود که بر جان خود می‌افکند.» در روایتی مشهور، شاگردی در سفر بود. ابوعلی در مجلس گفت: «فلان شاگرد ما اکنون در فلان منزل گرفتار غم است.» مردم گفتند: «چه می‌دانی؟» گفت: «دلِ مؤمن با دلِ برادرش پیوند دارد.» چند روز بعد، خبر رسید که همان لحظه که شیخ گفته بود، آن شاگرد درگیر سختی بوده است.

از منظر فرهیختگان

جنید بغدادی می‌گوید: «ابوعلی، صاحبِ علم و حال است. سخنش چون مِشمَعَله (چراغ) است و حالش چون خورشید.» اگر رودباری سخن گوید، درهای دل گشوده شود.

قشیری می‌گوید: از مشایخ بزرگ بود؛ جامع میان شریعت و حقیقت. سخنانش نرم، و حالش بلند‌. قشیری بارها نام او را در شمار «صادقان طریقت» آورده است.

هجویری می‌گوید: «ابوعلی رودباری، زاهد بود و صاحب معرفت. وی را در علم طریقت منزلتی عظیم بود و گفتارش دلیلِ کَشفِ بزرگ او.»

عطار نیشابوری می‌گوید: ابوعلی، مردی بود که در وی دو چیز جمع آمده بود: وقارِ شریعت و آتشِ حقیقت. از هیبت او مردم سکوت می‌کردند و از محبت او دل‌ها گرم می‌شد

ابونعیم اصفهانی می‌گوید: «وی از بزرگان بغداد بود؛ فقیه، عارف، و دارای کرامات آشکار.»

عروج ملکوتی

ابوعلی بین سال‌های ۳۲۰ تا ۳۲۳ قمری در مصر درگذشت. آرامگاه وی احتمالا در مصر می‌باشد، هر چند آرامگاهی نیز در اصفهان به وی منصوب است.