بایگانی برچسب برای: عاشقان خدا

به نام آفریننده عشق

 

عبدالله بن اسعد یافعی (۶۹۸ – ۷۶۸ قمری)، عارف، فقیه، تاریخ نگار و نویسنده یمنی در قرن هشتم هجری بود.

 

ویژگی ها

کنیه او، ابومحمد و القابش عفیف الدین، ابوالسعادات، ابوالبرکات و نزیل الحرمین بودند. وی به سبب اقامت طولانی‌اش در مکه و مدینه، به نزیل الحرمین معروف شده است. یافعی در کودکی بازی نمی‌کرد و فقط با قرآن و علم مأنوس بود. وی در ابتدای حال بین انتخاب علم یا عبادت مردد بوده است. کتابی داشت که به مطالعه آن مشغول بود؛ آن را گشود و صفحه‌ای را دید که هرگز ندیده بود، مشتمل بر این ابیات:

کن عن همومک معرضا و کل الامور الی القضاء     فلربما اتسع المضیق و لربما ضاق الفضاء
و لرب امر متعب لک فی عواقبه رضاء    فلا تکن متعرضا الله یفعل ما یشاء

و خداوند سینه‌اش را برای علم گشود. یافعی ابتدا نزد ابوعبدالله محمد بن احمد الدهینی، معروف به بصال، وسپس از شرف الدین احمد بن علی الحرازی ( قاضی و مفتی عدن) دانش آموخت. در سال ۷۱۲ قمری سفر به مکه را آغاز کرد، سپس به خلوت روی آورد و در کوه ها به سیاحت پرداخت. در طریقت پیرو شیخ علی بن عبدالله، معروف به طواشی بود. سپس به مکه بازگشت و در آنجا مجاور شد و ازدواج کرد. در مکه کتاب الحاوی الصغیر فی الفروع را نزد نجم الدین طبری فراگرفت و الجمل فی النحو را خواند و حدیث را از رضی طبری آموخت. او از همسرش جدا شد و ده سال تجرد اختیار کرد. در این مدت بین مکه و مدینه در رفت و آمد بود. نقل است که وارد مدینه نمی‌شد تا از پیامبر اذن بگیرد.

یافعی ابتدا از دست ابوعبدالله بصال، خرقه تصوف پوشید. بنا بر ریحانة الادب، نسبت خرقه و طریقت او، با چندین واسطه به عبدالقادر گیلانی می‌رسد. وی در سیره عملی خود، فردی بسیار بخشنده و متواضع بود. تذکره نویسان از سلوک متدینانه و مهربانی وی با شاگردان و شهرتش به عنوان شخصی پرهیزکار سخن گفته‌اند. او با وجود فقیر بودن، فقیران را به خود ترجیح می‌داد و به ایشان بسیار انفاق می‌کرد. او در رویاهای صادقه‌اش، پیامبر را دیده و به ولایت او بشارت داده است. همچنین اولیا خواب‌های بسیاری درباره ولایت او دیده‌اند. گفته‌اند که وی به درجه قطبیت نیز رسیده بود و برای ابن عربی احترام زیادی قائل بود.

شیخ علاءالدین خوارزمی می‌گوید: شبی در بعضی از بلاد شام در خلوت خود بعد از نماز خفتن بیدار نشسته بودم و درِ خلوت از اندرون بسته بود. دو مرد دیدم با خود در خلوت، ندانستم که از کجا درآمدند و ساعتی با من سخن گفتند و با یکدیگر یاد احوال فقرا کردیم. ذکر مردی از شام کردند و بر وی ثنا گفتند و گفتند: نیک‌مردی است گر بدانستی که از کجا می‌خورد. بعد از آن گفتند: سلام ما را به صاحب خود، عبدالله یافعی برسان و به او بگو که بشارت باد تو را! گفتم: او را از کجا می‌شناسید، با اینکه او در حجاز است؟ گفتند: بر ما پوشیده نیست و برخاستند و پیش رفتند سوی محراب. پنداشتم که نماز خواهند گزارد، ولی از دیوار بیرون رفتند.

عبدالرحمن جامی در نفحات الانس در ذکر وی چنین آورده است: از کبار مشایخ وقت خود بوده‌ است. عالم بود به علوم ظاهری و باطنی و وی را تصنیفات بسیاری است. شاه نعمت‌الله ولی نیز در آثارش، بارها از یافعی به عنوان مرشد و مربی خود نام برده است:

شیخ ما کامل و مکمّل بود    قطب وقت و امام عادل بود

گاهِ ارشاد چون سخن گفتی    درّ توحید را نکو سفتی

یافعی بود نام عبدالله    رهبر رهروان آن درگاه

صالح بربریِ روحانی    شیخِ شیخِ من است تا دانی

 

آثار

• روض الریاحین فی حکایات الصالحین
• مرآة الجنان و عبرة اليقظان
• نشر المحاسن الغالیه فی فضل المشایخ الصوفیه

 

عروج ملکوتی

یافعی در ۲۰ جمادی الآخر سال ۷۶۸ قمری درگذشت و در باب مصلی، کنار فضیل عیاض دفن شد.

به نام آفریننده عشق

 

احمد بن مصطفی علاوی (۱۲۸۶ – ۱۳۵۳ قمری)، ملقب به «ابو‌العباس»، عارف الجزایری و بنیان‌گذار طریقت «علاویه» (شاخه مدرنِ شاذلیه – درقاویه) است.

 

ویژگی ها

وی در سال ۱۲۸۶ قمری (۱۸۶۹ میلادی)، در شهر مستغانم، کشور الجزایر زاده شد. او تحصیلات ابتدایی را نزد پدرش تمام کرد. پس از مرگ پدرش در مستغانم کار می‌کرد. او نخست پیرو طریقه عیساویه بود. احمد علاوی به مراکش سفر کرد و پیروی محمد بوزیدی را نمود. وی پس از وفات شیخ بوزیدی به مستغانم بازگشت و شاخه‌ای از طریقه شاذلیه به نام علاویه را بنیان نهاد. این طریقه به سبب انتسابش به علی بن ابی طالب (ع) (که به گفته وی، در رؤیای صادقه به او ظاهر شد) علاویه یا علویه خوانده می‌شود. طریقه علویه نخست در الجزائر و سپس در دیگر ممالک شمال آفریقا و به خصوص مراکش گسترش یافت. احمد العلاوی، در سراسر جهان اسلام، تا نواحی مالایی و اندونزیایی‌زبان نیز شاگردان و مقدّمانی داشت. شیخ علاوی خود در سال ۱۹۲۶ به کشور فرانسه مسافرت کرد و نخستین نماز جماعت در مسجد پاریس را امامت نمود. همچنین، شاخه‌ای از طریقت او در اروپا گسترش یافت؛ و برای نخستین بار تصوف را به نحوی پایدار در اروپا مستقر ساخت.

مارتین لینگز، نویسنده و عارف بزرگ غربی که مریدِ او بود، کتابی مشهور به نام «یک قدیس صوفی در قرن بیستم» (A Sufi Saint of the Twentieth Century) درباره او نوشت. لینگز معتقد بود که شیخ علاوی تجسم زنده و خالص «سنت نبوی» در عصری بود که معنویت به شدت رو به زوال بود. او می‌گوید: «در حضور او، انسان حس می‌کرد که زمان ایستاده است و تنها حقیقت ازلی جریان دارد.» با اینکه برخی علمایِ شریعت‌مدار در ابتدا نسبت به جنبه‌های صوفیانه‌ او گارد داشتند، اما پس از مناظرات علمی با شیخ علاوی، بسیاری از آنان اعتراف کردند که تسلط او بر «فقه»، «اصول» و «تفسیر» به مراتب از دیگران بیشتر است. او را «محی‌الدینِ ثانی» (احیاگرِ دین) در عصر خود نامیدند.

بزرگانی چون «فریتهوف شوان» و «تیتوس بورکهارت» او را «قطبِ قطب‌ها» در مغرب‌زمین می‌دانستند که راه پیوند شرق و غرب را از طریق عرفان عملی باز کرد. مریدانش نقل می‌کنند که شیخ علاوی در حالی که در الجزائر بود، از حال باطنی مریدانش در اروپا یا آسیا آگاه می‌شد. برخی مریدانِ او گزارش داده‌اند که در لحظات سخت زندگی یا هنگام انجامِذکر، حضور معنوی او را در کنار خود حس کرده‌اند که آن‌ها را راهنمایی می‌کرده است. او از چند روز قبل از وفات، از زمان دقیق مرگ خود آگاه بود و مریدانش را برای انتقال خلافت طریقت آماده کرده بود.

 

عروج ملکوتی

احمد علاوی در ژوئیه ۱۹۳۴ میلادی (۱۳۵۳ قمری) درگذشت و در الجزایر به خاک سپرده شد.

به نام آفریننده عشق

 

شمس‌الدین ترک پانی‌پتی (درگذشت ۷۱۶ قمری)، یکی از مشایخ برجسته‌ سلسله‌ چشتیه در هند و از مریدانِ خاص خواجه نظام‌الدین اولیا است.

 

ویژگی ها

شمس‌ الدین ترک پانی‌ پتی در ترکستان متولد شد. او از خلفای علاءالدین علی احمد صابر بود. نویسنده کتاب سیرالاقطاب نقل می‌کند که او «خرقه خلافت» را از فرید شکرگنج نیز دریافت کرد و بنا بر دستور او، برای پیوستن به صابر کلیاری راهی «کلیار شریف» شد. صابر کلیاری به پاس خدمات خالصانه‌اش، او را همچون فرزند خود خطاب می‌کرد. او پانزده سال تمام وقف خدمت به صابر کلیاری بود؛ به امور مربوط به غسل ​​و وضویش رسیدگی می‌کرد، غذایش را می‌پخت و هیزم فراهم می‌آورد. شمس الدین یازده سال در خدمت پیر و مرشد خود ماند تا اینکه سرانجام، آن حضرت «خرقه خلافت» را به او عطا فرمود و «اسم اعظم» را به وی آموخت. علی احمد صابر کلیری درباره‌ شمس الدین فرموده بود: «شمسِ ما در میان اولیا، همچون خورشید است.» هنگامی که زمان وفات صابر کلیاری نزدیک شد، او شیخ شمس‌الدین ترک پانی‌پتی را فراخواند، خرقه خلافت را به وی اعطا کرد و دستور داد تا سه روز پس از درگذشتش، عازم پانی‌پت شود. شمس‌الدین با احترام عرض کرد: «ای مرشد، ولایتِ پانی‌پت هم‌اکنون در اختیار شرف‌الدین بو علی قلندر است؛ چگونه می‌توانم به آنجا بروم؟» صابر کلیاری پاسخ داد: «دوران ولایت او به پایان رسیده است؛ زمانی که به آنجا برسی، او برای استقبال از تو به دروازه شهر خواهد آمد.»

سه روز پس از درگذشت علی احمد صابر کلیاری، شمس‌ الدین ترک پانی‌پتی رهسپار پانی‌پت شد. هنگام ورود، چون جایی برای اقامت نیافت، در سایه دیواری نشست. بوعلی قلندر با بصیرت معنوی از حضور او آگاه شد و از حجره‌اش بیرون آمد. پسرِ حلوا‌فروشی که مورد عنایت بوعلی قلندر بود. از بوعلی قلندر پرسید که کجا می‌رود. بوعلی قلندر پاسخ داد: «فرزندم، ولایت معنوی این دیار به ولیّ دیگری سپرده شده است و دیگر اجازه اقامت در این شهر را ندارم.» پسر حلوا‌فروش درخواست کرد: «ای بزرگوار، لطفاً ترتیبی دهید تا آن ولیّ را ملاقات کنم.» بوعلی قلندر گفت: «در فلان محله، درویشی را خواهی یافت که در سایه دیواری نشسته است؛ او همان کسی است که ولایت معنوی را بر عهده دارد.» پسر حلوا‌فروش به آنجا رفت، آن مرد را دید و بازگشت؛ اما تا آن زمان، بوعلی قلندر شهر را ترک کرده بود. پس از آن، شمس‌الدین ترک پانی‌پتی وارد شهر شد، در حجره بوعلی قلندر سکنی گزید و تا پایان عمر در آنجا ماند. در این دوران، شمس‌ الدین ترک پانی‌پتی و بوعلی قلندر با مهر و اتحادی عمیق در کنار یکدیگر می‌زیستند.

نقل است: سیدی از اهالی پانی‌پت نزد او آمد و پرسید که نسبِ سیادتِ او چگونه ثابت می‌شود. شمس‌ الدین ترک پانی‌پتی پاسخ داد: «این چیزی است که از نیاکان خود شنیده‌ایم و شجره‌نامه‌ای نیز در اختیار داریم.» آن مرد گفت: «اثبات این امر بسیار دشوار است و من متقاعد نشده‌ام.» با شنیدن این سخن، شوری معنوی در وجود شمس‌الدین ترک پانی‌پتی برانگیخته شد و اعلام کرد: «در میان مردم مشهور است که آتش بر فرزندان علی (ع) اثر نمی‌کند. بیا تا هر دو در آتش جهیم؛ هر کس نسوخته بماند، سیدِ حقیقی است.» او این را گفت و به درون تنورِ خانقاه جهید. اندکی بعد، آن سید را صدا زد و گفت: «تو نیز به درون بیا تا حقیقت نسب تو نیز آشکار گردد.» آن مرد به درون تنور نگریست و او را دید که با کمال آرامش آنجا نشسته است. از دیدن این صحنه هراسان شد و همین که خواست بگریزد، شعله‌ای از تنور بیرون جست و بر لباسش افتاد و آن را به آتش کشید. او در حالی که از شدت اضطراب فریاد می‌کشید و به هر سو می‌دوید، شمس‌الدین ترک پانی‌پتی از تنور بیرون آمد و آتش را خاموش کرد. آن مرد پس از آنکه آرام گرفت، توبه کرد و به جرگه مریدان او پیوست.

نقل است: سلطان غیاث‌الدین بلبن دژی را محاصره کرده بود و شمس الدین نیز همراه سپاه سلطنتی حضور داشت. اگرچه دژ فتح نشد، اما محاصره شش ماه به طول انجامید. شبی، طوفانی سهمگین از باد و باران درگرفت و باعث فروریختن چادرهای سربازان شد؛ تاریکی همه‌ جا را فراگرفت و آتش‌ها خاموش شدند. سقّایی (آب‌رسانی) با ظرفی به راه افتاد تا آتشی بیابد و آب را برای وضوی سلطان گرم کند. او متوجه شد که چادرِ آن مردِ خدا همچنان سالم و برپاست. چون نزدیک شد، درویشی را دید که در پرتوِ چراغی مشغول تلاوت قرآن کریم است؛ با وجود طوفان شدید، شعله‌ی چراغ خاموش نشده بود. سقا وارد چادر شد… او رفت و بی‌سخن ایستاد. شمس الدین نگاهی به او انداخت و گفت: «اگر آتش می‌خواهی، بردار.» سقا تکه چوبی را آتش زد و بازگشت. روز بعد دوباره آمد، اما او را در چادر نیافت.

او برای آوردن آب به کنار برکه رفت و شمس الدین را در حال وضو گرفتن دید. سقا در گوشه‌ای پنهان شد؛ پس از رفتن آن مرد، مشک خود را پر کرد و دید که آب بسیار داغ است؛ امری که او را سخت شگفت‌زده کرد. روز بعد، هنگام سحر و پیش از رسیدنِ آن مرد، سقا به برکه رفت و آب را سرد یافت؛ پس در همان نزدیکی پنهان شد. اندکی بعد، شمس الدین آمد و وضو گرفت. پس از رفتنِ او، سقا مشک خود را پر کرد و آب را داغ یافت؛ بدین ترتیب یقین پیدا کرد که این امر ناشی از برکت معنوی آن مرد است. او ماجرا را برای سلطان بلبن بازگو کرد. سلطان همراه او به کنار برکه رفت و آب را سرد یافت؛ هر دو در همان نزدیکی پنهان شدند. شمس الدین به کنار برکه آمد و وضو گرفت. پس از رفتن او، سلطان بلبن به سراغ آب رفت و آن را داغ یافت و یقینِ کامل حاصل کرد که او درویشی کامل و صاحب‌کرامت است. سلطان بلبن به خیمه شما آمد، ادای احترام کرد و گفت: «بسیار خوش‌اقبالم که وجودی کامل همچون شما را در سپاه خود دارم.» سلطان درخواست دعا کرد و شمس الدین نیز دعا کرد و آن دژ، ظرف دو روز فتح شد.

شاه علی چشتی روایت می‌کند: شبی در بستر آرمیده بود که یکی از برادرانش – که با او در ارثیه‌ای شریک بود – با قصد کشتن او وارد اتاق شد. برادر شمشیرش را کشیده و آماده ضربه زدن بود که شاه علی از خواب بیدار شد. او بی‌درنگ صورتِ شمس‌ الدین ترک پانی‌پتی را در ذهن مجسم کرد و فریاد استمداد برآورد. ناگهان دستی را دید که انگشتری نقره بر انگشت داشت، گلوی مهاجم را گرفت و او را به بیرون پرتاب کرد. شاه علی بلافاصله برخاست، وضو ساخت و رهسپار مزار شمس‌الدین ترک پانی‌پتی شد. چون به مزار رسید، دستی را دید که از آن تربت مقدس بیرون آمد و بر سرش قرار گرفت. او آن دست را به نشانه تبرک بوسید و بر چشمان خود نهاد. شاه علی نقل می‌کند که به سبب تاریکی، نمی‌توانست آن دست را به وضوح ببیند؛ با خود آرزو کرد که کاش روز بود تا می‌توانست آن را کامل ببیند. هنوز این اندیشه از ذهنش نگذشته بود که پرتو نوری از ناخنِ آن دست ساطع شد و آشکار ساخت که این همان دستی است مزین به انگشتر نقره که پیش‌تر برای دفع آن سوء قصد پدیدار شده بود.

 

عروج ملکوتی

شمس‌ الدین ترک پانی‌ پتی در دهم جمادی‌الثانی سال ۷۱۶ قمری از این جهان فانی رخت بربست. آرامگاه او در پانی‌پتِ هند قرار دارد.

به نام آفریننده عشق

 

سید علی احمد صابر کلیری (۵۹۲ – ۶۹۰ قمری)، مشهور به علاءالدین صابر کالیاری، از اقطاب سلسله چشتیه و بنیان‌گذار طریقت معنوی چشتیه – صابریه بود.

 

ویژگی ها

مادر بزرگوار او خواهرِ بابا فریدالدین گنج‌شکر بود و نسب مادرش به امیرالمؤمنین (ع) می‌رسد. او در روز پنج‌شنبه، ۱۹ ربیع‌الاول سال ۵۹۲ هجری قمری و در وقت نماز شب در هرات (افغانستان) دیده به جهان گشود. هاله معنوی وجودش چنان بود که قابله جرئت نمی‌کرد بدون وضو گرفتن، او را غسل دهد. نام او را «علی» نهادند. پیامبر اکرم (ص) در خواب ظاهر شدند و دستور دادند که نامش را «احمد» بگذارند. پس از تولدش، پیرمردی پارسا به دیدار پدرش آمد و با دیدن کودک گفت: «این کودک به نام “علاءالدین” شناخته خواهد شد.» دایی او، حضرت فریدالدین گنج‌شکر نیز لقب «صابر» را به او اعطا کرد. به همین دلیل بود که او با نام «علاءالدین علی احمد صابر» شهرت یافت. نخستین کلماتی که بر زبان جاری ساخت، این بود: «لا موجود الا الله.»

ابوالقاسم گرگانی در گوش او اذان گفت و بشارت داد: «این کودک “قطب‌العالم” (پیشوای معنوی جهان) خواهد شد.» علی احمد در سال نخستِ زندگی، یک روز شیر می‌نوشید و روز دیگر امتناع می‌کرد؛ بدین‌ سان در روزهایی که شیر نمی‌نوشید، عملاً روزه می‌گرفت. با آغاز سال دوم، هر سه روز یک‌ بار شیر می‌نوشید و دو روز از آن پرهیز می‌کرد؛ یعنی عملاً دو روز را روزه می‌داشت. چون به دو سالگی رسید، نوشیدن شیر را به‌ کلی ترک کرد. نظام‌ الدین اولیا، برای علی احمد صابر احترام و ارادت بسیاری قائل بودند. هرگاه کسی قصد تشرف به محضر علی احمد صابر را داشت، نظام الدین بر رعایت نهایت ادب تأکید می‌کردند و چنین سفارش می‌نمودند: «مراقب باشید که سخن یا عملی از ما سر نزند که موجب ناخشنودی ایشان گردد.» هر دوی این بزرگان، نسبت به یکدیگر محبتی عمیق داشتند.

نشانه‌های آینده‌ پربار او حتی در دوران کودکی آشکار بود. او از هوش و ذکاوت فوق‌العاده‌ای برخوردار بود و با کودکان عادی تفاوت داشت. آموزش‌های اولیه‌ او در خانه انجام می‌شد. پنج‌ ساله بود که پدرش درگذشت و تمام مسئولیت تربیت و آموزش او بر عهده‌ مادرش قرار گرفت. مادر به تحصیل او توجه ویژه‌ای داشت و او را برای فراگیری دانش نزد برادرش، شیخ فریدالدین گنج‌شکر فرستاد. او به لطف استعداد خارق‌العاده‌اش، در مدت کوتاه سه سال بر تمامی علوم نقلی و عقلی تسلط کامل یافت. علی احمد مطالعه‌ متون معیار عربی و فارسی و همچنین علومی همچون تفسیر، حدیث، فقه، معانی، منطق و فلسفه را در همان سه سال به پایان رساند و در چنین مدت کوتاهی به تسلطی دست یافت که کودک دیگری حتی در پانزده سال نیز قادر به دستیابی به آن نبود.

علی احمد با فریدالدین مسعود گنج‌شکر بیعت کرد و پس از سپری کردن دوره‌ای از مجاهدت‌های سخت معنوی و ریاضت‌های نفسانی، به مقام والای خلافت معنوی مفتخر گردید. در ماه مبارک رمضان، پس از ادای نماز تهجد، بابا فریدالدین مسعود گنج‌شکر برای لحظاتی استراحت کرد و به خواب رفت. او در عالم رؤیا محفلی را دید که غرق در نوری درخشان بود. مجلسی باشکوه برپا شده بود که در آن، پیامبر اکرم (ص) در صدر مجلس حضور داشتند و تمامی بزرگان و مشایخ طریقت چشتیه بر حسب مراتب معنوی خویش نشسته بودند. حضرت خواجه قطب‌الدین بختیار کاکی فرمان داد: «مخدوم علی احمد صابر را به پیشگاه سرور کائنات (ص) حاضر کنید.» در اطاعت از این فرمان، او حضرت صابر کلیاری را به محضر مبارک پیامبر (ص) آورد. پیامبر (ص) پشتِ علی احمد صابر، در نزدیکی شانه راست را بوسیدند و فرمودند: «این مرد، ولیّ خداست.»

به پیروی از پیامبر، تمامی بزرگان و فرشتگانِ حاضر در آن مجلس نیز همان نقطه را بوسیدند و ندا دادند: «این مرد، ولیّ خداست.» روز بعد، بابا فریدالدین گنج‌شکر، محفلی باشکوه ترتیب دادند که در آن عالمان و عارفان برجسته‌ای همچون حضرت ابوالحسن شاذلی، شیخ حمیدالدین ناگوری، شاه منور علی الله‌آبادی، شیخ بهاءالدین زکریای ملتانی و شیخ ابوالقاسم گرگانی حضور داشتند. شیخ فریدالدین در محضر آنان خواب خود را بازگو کردند؛ با شنیدن این ماجرا، بزرگان حاضر یک‌ به‌ یک بر مُهر ولایتِ نقش‌بسته بر وجود ایشان بوسه زدند و ضمن تبریک، اعلام داشتند: «این مرد، ولیّ خداست.» سپس حضرت شیخ فریدالدین گنج‌شکر، مقام «خلافت» در طریقت شریف چشتیه را به شیخ علی‌احمد صابر اعطا فرمودند؛ ایشان شخصاً کلاه خود را بر سر شیخ صابر نهادند و دستار سبزی بر آن پیچیدند و سرپرستی معنوی منطقه «کالیار» را به وی واگذار کردند.

در کتاب سیرالاقطاب آمده است: شیخ علی احمد صابر به مدت دوازده سال به خدمت اردوگاه و «لنگر» (آشپزخانه خیریه و همگانی) فریدالدین گنج‌شکر اشتغال داشت. با این حال، از آنجا که دستور صریحی برای خوردن آن غذا دریافت نکرده بود، در تمام آن دوازده سال از مصرف هرگونه خوراکی از «درگاه» یا «لنگر» خودداری ورزید و تنها با گیاهان روزگار می‌گذراند. هنگامی که حضرت بابا فرید پس از دوازده سال علت این کار را جویا شد، او با احترام پاسخ داد: «شما به من فرمان داده بودید که لنگر را آماده و اداره کنم، اما اجازه خوردن از آن را نداده بودید. چگونه می‌توانستم بدون اذن شما، حتی یک دانه از آن آشپزخانه را بخورم؟» حضرت فریدالدین در پاسداشت این شکیبایی فوق‌العاده، لقب «صابر» را به او اعطا کرد.

نقل است: پس از ورود علی احمد به «حجره»، بی‌آنکه از آن بیرون آید یا چیزی بخورد و بیاشامد، نُه سال تمام در آنجا ماند. در پایان این دوره، هنگامی که حضرت بابا فریدالدین گنج‌شکر، صبح‌هنگام به حجره سر زدند، او را دیدند که بی‌حرکت و غرق در جذبه‌ای عمیق و روحانی (استغراق) نشسته است. ایشان هفت بار عبارت «الّا الله» را با صدای بلند در گوش او خواندند. او با شنیدن این کلام، به هوش آمد. چون استادش را در برابر خود دید، پاهایش را بوسید و ادای احترام کرد. بابا فریدالدین گنج‌شکر او را از حجره بیرون آوردند، «خرقه خلافت» را به او عطا کردند، حکم رسمی جانشینی را صادر نمودند و «اسم اعظم» را به وی تعلیم دادند. نقل است: هنگامی که علاءالدین صابر می‌خواستند مُهر جانشینی خود را از جمال الدین هانسوی بگیرد، شمع خاموش شد. دوباره چراغی ساختند اما آن نیز خاموش شد. در آن لحظه، علی احمد صابر بر انگشت خود دمید و آن انگشت غرق در نور شد. سپس به جمال‌الدین هانسوی فرمود: «اکنون لطفاً مهر تأیید خود را بر آن بزنید.»

فریدالدین گنج‌شکر می‌فرمود: «دانشِ سینه‌ من نزد نظام‌الدین اولیا و دانشِ قلب من نزد علاءالدین علی احمد صابر جای دارد.» هر دوی این بزرگواران از شخصیت‌های برجسته و کامل در میان جانشینان شیخ فریدالدین گنج‌شکر بودند. یک روز هنگامی که «قوالان» (خوانندگان نغمه‌های عارفانه) «بابا صاحب» را از منش والا، فروتنی و مهمان‌نوازیِ آن دو بزرگوار آگاه ساختند، او با خرسندی چنین گفت: «نظام‌الدین، محبوبِ الهی است و علاءالدین، عاشقِ الهی است.» برخی از نویسندگان ادعا کرده‌اند که او باعث فروریختن مسجدی بر سر نمازگزاران شده یا (به دلایلی) پیرامون «کالیار» را تا شعاع دوازده مایلی به آتش کشیده است. با این حال، همگان می‌دانند مردی که دوازده سال با نظمی مثال‌زدنی اداره‌کننده «لنگر» (آشپزخانه خیریه عمومی) حضرت شیخ فریدالدین بوده و به پاس منش والا، شکیبایی، قناعت، توکل بر خدا و نیکوکاری‌اش لقب «صابر» یافته است، هرگز نمی‌توانسته چنین اعمالی را به خاطر منافع شخصی مرتکب شود.

او بسیار کم‌سخن بود و بیشتر اوقات در حالتی از غرقگی و استغراق معنوی به سر می‌برد؛ با این حال، حتی در آن حال نیز هرگز نمازی از او فوت نمی‌شد. هرگاه وقت نماز را به او یادآوری می‌کردند، می‌گفت: «شریعت چه امر شگرفی است؛ آدمی را از مقام حضورِ الهی به ساحتِ درگاهِ الهی فرا می‌خواند.» همچنین هنگام آوردن غذا می‌گفت: «بنده است که می‌خورد، حال آنکه خداوند متعال از نیاز به غذا منزه است.» هزاران فلسفه را می‌توان فدای این تعریف ساده از بندگی و الوهیت کرد. در هر شرایطی، پایبندی به شریعت در اولویت قرار داشت. فیض معنوی او تا به امروز جاری است و عارفان و عالمان برجسته بسیاری از طریق پیوند با طریقت شریف «چشتیه – صابریه» به مقام قرب الهی نائل آمده‌اند. نقل است: یک روز پدرشان با چشمان بسته مشغول «مراقبه» (تأمل و توجه قلبی) بودند که ناگهان تکه‌ای از بدن یک مار مرده روی ایشان افتاد و تکه‌ی دیگر بر زمین قرار گرفت. ایشان توجه مادرِ حضرت صابر پیا را به آن مار مرده جلب کردند؛ مادر با دیدن آن دو تکه، شگفت‌زده شد و با تعجب پرسید: «آیا خواب می‌بینم؟» علی احمد صابر برای رفع نگرانی مادرشان فرمودند: «من پادشاه مارها را کشتم و از مارها پیمان گرفتم که هرگز هیچ‌یک از اعضای خانواده‌ مرا نیش نزنند.»

نقل است: یک روز در دوران کودکی، علی احمد صابر به بابا فریدالدین گنج‌شکر گفت: «سه سال دیگر، پدربزرگم از دنیا خواهد رفت.» بابا فرید با شنیدن این سخن فرمود: «پسرم! پدربزرگت در بغداد شریف است، در حالی که تو اینجا هستی؟» آن کودک پاسخ داد: «همین لحظه که به درون قلبم نگریستم، تصویر پدرم در برابرم پدیدار شد؛ او سه انگشت از دست راستش را به سوی من بالا آورد و بدین‌وسیله خبر از درگذشت پدربزرگم داد.» بابا فریدالدین گنج‌شکر  با مشاهده چنین بینش عمیقی، او را با گرمی در آغوش کشید. نقل شده است که علی احمد صابر، شیفتگی عمیقی به «سماع» داشت و پیوسته به آن گوش می‌سپرد؛ چنان‌ که در همان حال و هوا نیز جان به جان‌ آفرین تسلیم کرد.

به دلیل هیبت و جلال معنوی عظیمی که آن حضرت را احاطه کرده بود، مزار شریفشان بیش از دو قرن از دیدگان زائران پنهان ماند. در کتاب «تذکرة الجلیل» آمده است که هر کس به آن مزار نزدیک می‌شد، یا دچار صاعقه می‌گشت و یا مورد گزش مار قرار می‌گرفت؛ از این رو، امکان هیچ‌گونه سکونت و آبادی در حوالی آن مکان وجود نداشت تا آنکه یک روز حضرت شیخ عبدالقدوس گنگوهی مشغول کار همیشگی خود، یعنی جارو کردن مزار جدّ معنوی‌اش حضرت شیخ عبدالحق بود. ناگهان ندایی برخاست: «مزار مرا نیز باید جارو کنی!» حضرت شیخ عبدالقدوس گنگوهی در آن لحظه نتوانست تشخیص دهد که آن ندا متعلق به کدام ولیّ خداست. با این حال، هنگامی که در آن بارگاه به مراقبه نشست، دریافت که آن صدا متعلق به حضرت علی احمد صابر کلیاری است.

 

عروج ملکوتی

علی احمد در سیزدهم ربیع‌الاول سال ۶۹۰ هجری قمری دار فانی را وداع گفت. آرامگاه نورانی او در «کالیار شریف» واقع در منطقه سهاران‌پور (هند)، کانون توجه و زیارتگاه خیل عظیمی از ارادتمندان است.

به نام آفریننده عشق

 

احمد بن محمد حنفی چشتی (۵۸۰ – ۶۵۹ قمری)، معروف به جمال‌الدین هانسوی، از مشایخ چشتیه در شبه‌ قاره هند و یکی از خلفای فریدالدین گنج شکر بود.

 

ویژگی ها

جمال‌‌الدین در فقه و خطابه تبحر داشت و پیش از ورود به حلقه چشتیه مدتی خطیب و مفتی رسمی شهر هانسی در پنجاب هند بود. همچنین به سبب طبع لطیف و ذوق شعری که داشت، چند سالی هم شاعر دربار سلطان شمس‌الدین التتمش، پادشاه دهلی بود؛ اما بعد از آشنایی با شیخ فریدالدین گنج شکر، همه مشاغل خود را رها کرد و در سلک مریدان او درآمد. فریدالدین نیز پس از چندی با توجه به بضاعت علمی و مرتبه معنوی وی، او را به عنوان خلیفه خود در هانسی برگزید و از آن پس جمال‌الدین در خانقاه خود در آنجا، به ارشاد مریدان می‌پرداخت. گفته‌اند که گنج‌شکر به وی محبت بسیار داشت و شاید به همین سبب بود که ۱۲ سال در کنار جمال‌‌الدین در هانسی ساکن شد.

جمال‌الدین همچنین مشاور مورد اعتماد شیخ فریدالدین در انتخاب خلفای چشتیه بود، چندان‌ که اجازه نامه‌هایی که از طرف شیخ برای مریدی صادر می‌شد، نخست می‌بایست به تأیید جمال‌الدین می‌رسید و فریدالدین چندان بر این امر اصرار داشت که اجازه‌نامه خلافت صوفی برجسته‌ای چون خواجه نظام‌الدین اولیا نیز تنها پس از تأیید جمال‌الدین رسمیت یافت. او با صوفیان نامداری چون بهاءالدین زکریای ملتانی، قطب‌الدین بختیار اوشی کاکی، حسام‌الدین پانی‌پتی، ابوبکر طوسی حیدری و نظام‌الدین اولیا مصاحبت داشت.

جمال‌الدین از خلفای برجسته خواجه فریدالدین گنج‌شکر بود و القاب «خطیب» و «قطب» را داشت. نسب او با چند واسطه به ابوحنیفه می‌رسید. شیخ فریدالدین گنج‌شکر درباره وی می‌فرمود: «شیخ جمال، جمالِ ماست.» و مکرر می‌گفت: «ای جمال‌الدین، دلم می‌خواهد گردِ وجود تو طواف کنم.» هرگاه حضرت خواجه گنج‌شکر «خلافت‌نامه‌ای» (حکم جانشینی معنوی) می‌نوشت، آن را نزد شیخ جمال‌الدین می‌فرستاد؛ اگر او آن را تأیید و امضا می‌کرد، انتصاب معتبر می‌شد، وگرنه شیخ فریدالدین آن را رد می‌کرد و می‌گفت: «فرید نمی‌تواند خلافت‌نامه‌ای را که جمال‌الدین پاره کرده است، اصلاح کند.»

نقل است: مردی در یک روستا ایشان را به صرف غذا دعوت کرد. پس از پایان غذا، ایشان برای رفتن اجازه خواستند. میزبان گفت: «تا زمانی که باران نبارد، اجازه نمی‌دهم بروید.» در آن سال بارانی نباریده بود و خشکسالی بسیاری بود. با اصرار میزبان، ایشان همانجا نشستند. همان شب، باران شدیدی بارید. سپس ایشان سوار بر اسب به «هانسی» بازگشتند. نظام الدین اولیا می‌گفت: پیش از آنکه به مقام خلافت نائل شوم، هرگاه به دیدار مولانا جمال‌الدین می‌رفتم، او به نشانه احترام تمام‌قد در برابر من برمی‌خاست؛ اما پس از آنکه به مقام خلافت رسیدم، روزی که به دیدارش رفتم، او همان‌طور نشسته ماند. بی‌درنگ این اندیشه به ذهنم خطور کرد که شاید انتصاب من به خلافت، موجب ناخشنودی او شده است. شیخ جمال‌الدین با بصیرت باطنی و معنوی خود از این اندیشه من آگاه شد و گفت: مولانا نظام‌الدین، دلیلی که پیش‌تر برای تکریم تو برمی‌خاستم متفاوت بود؛ اما آنگاه که عشق میان ما شکوفا شد، من و تو یکی شدیم. پس چگونه شایسته است که من در برابر تو برخیزم؟

عبدالحق محدث دهلوی در مورد او می‌گوید: شیخ جمال‌الدین هانسوی، عارفی با جذبه معنوی عظیم و مردی بیزار از تکلف و تظاهر بود؛ قلبی پاک و فارغ از هرگونه دلبستگی به غیرِ حق داشت، مظهر حقیقت معنوی و پیشوایی در میان مشایخ طریقت محسوب می‌شد. او که در دانش، تقوا و تهذیبِ نفس بی‌همتا بود، حقیقتاً به شیوه زندگی درویشانه پایبند بود.

نقل است: شیخ جمال‌الدین پس از تأمل در حدیثی که قبر را توصیف می‌کند «قبر یا باغی از باغ‌های بهشت ​​است یا گودالی از گودال‌های دوزخ»، دچار هراسی شدید از عذاب قبر شد. مدتی پس از درگذشت او، هنگامی که کار ساخت گنبدی بر فراز مزارش آغاز شده و پی‌کنی صورت می‌گرفت، روزنه‌ای در آن مکان پدیدار گشت که رایحه باغ‌های بهشت ​​از آن به مشام می‌رسید و مردم بلافاصله آن را مسدود کردند.

عروج ملکوتی

جمال‌الدین پنج سال پیش از پیر خود، گنج‌شکر، در سال ۶۵۹ قمری در شهر هانسی درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.