بایگانی برچسب برای: زندگینامه عرفا

به نام آفریننده عشق

رکن‌الدین محمد سُجاسی (درگذشت ۶۰۷ قمری)، از مشایخ بزرگ کبرویه و از عارفان قرن هفتم هجری است.

ویژگی ها

سُجاسی منسوب به سُجاس، روستایی از دهستان سُجاس‌رود، در بخش قیدار شهرستان زنجان، در شمال سهرورد بود. رکن‌الدین از مریدان قطب‌الدین ابهری بود و از دست او خرقه پوشید و سلسله ارادت او از طریق قطب‌الدین ابهری به ابوالنجیب سهروردی می‌رسید. پس از سال ۵۷۷ قمری که قطب‌الدین در بغداد در گذشت، رکن‌الدین جانشین وی گردید و به ارشاد و دستگیری مریدان پرداخت. وی افزون‌ بر جانشینی قطب‌الدین ابهری، داماد او نیز بود.

رکن‌الدین سجاسی در تربیت و ارشاد سالکان بسیار صاحب تأثیر بود و مریدان نامداری چون اوحدالدین کرمانی، شمس تبریزی، شهاب‌الدین محمود اهری و اصیل‌الدین محمد شیرازی را تربیت کرد که همه از مشایخ بزرگ روزگار خود بودند. خانقاه رکن‌الدین در بغداد را «دَرَجه» (پلّه) یا «رباط دَرَجه» می‌خواندند، زیرا در ساحل رود دجله واقع بود و به‌ وسیله چند پله به کنار دجله می‌رسید و اصحاب و مریدان او برای وضو‌گرفتن و برداشت آب از پله‌ها تردد می‌کردند. همان طور که گفته شد وی مراد و مرشد شمس تبریزی نیز بود و یک روز به شمس تبریزی گفت: «تو را می‌باید رفت و در رُم سوخته‌ای است، آتش در وی می‌باید زد» و این اشاره‌ای است به دیدار شمس تبریزی و مولانا جلال الدین بلخی.

یکی دیگر از مریدان رکن‌الدین که نام او در سلسلۀ مشایخ صفی‌الدین اردبیلی نیز به چشم می‌خورد، شهاب‌الدین اهری تبریزی است. بنا بر روایات، شهاب‌الدین پس از برآوردن سه چله در مدرسه سرخاب تبریز، به خدمت شیخ رکن‌الدین رفت و به وی دست ارادت داد و زیر نظر او به سلوک پرداخت. آنگاه پس از ازدواج با دختر وی، از جانب او به اهر فرستاده شد و به هدایت و ارشاد مردم پرداخت و در همانجا نیز در گذشت.

مشهورترین مرید سجاسی، مولانا شمس تبریزی است. شمس در مقالات خود با ارادتی ویژه از او یاد می‌کند و سجاسی را «پیرِ کامل» و «مربیِ خود» می‌داند. شمس می‌گوید: «پیرِ من رکن‌الدین سجاسی بود… از آن پیر، بویی به مشامِ جانم رسید.» شمس در جای دیگری او را «صاحب‌نفس» و دارای «کمال ولایت» معرفی می‌کند. مورخانِ عرفان او را در ردیف خلفای برجسته نجم‌الدین کبری (مؤسس سلسله کبرویه) قرار می‌دهند. او را به «عقل کامل»، «زهد بی‌ریا» و «تسلط بر علومِ ظاهر و باطن» ستوده‌اند.

مهم‌ترین کرامت سجاسی، توانایی او در «دگرگون‌سازی احوال مریدان» بود. نقل شده است که هر کس با نیتی ناخالص نزد او می‌آمد، با یک نگاه یا سخن کوتاه او، دچار تحولِ درونی می‌شد و توبه می‌کرد. بسیاری از کسانی که به او ملحق شدند، از طبقات مختلف جامعه بودند که در محضرش به مقامات بلند عرفانی رسیدند. در حکایات سلسله کبرویه آمده است که رکن‌الدین سجاسی از «خطورات قلبی» (آنچه در دل مرید می‌گذشت) آگاه بود. او پیش از آنکه مرید لب به سخن بگشاید، مشکل روحی یا پرسش ذهنی او را برطرف می‌کرد.

گفته‌اند که او به قدری در «نَفَس» (قوتِ روح) قوی بود که حتی حضور او در یک شهر یا منطقه، جوّ آنجا را از گناه و غفلت پاک می‌کرد. مردم سجاس و زنجان، وجود او را مایهٔ خیر و برکت الهی می‌دانستند و در خشکسالی‌ها و مشکلات بزرگ عمومی به او متوسل می‌شدند. برخی تذکره‌نویسان اشاره کرده‌اند که گاهی شیخ روزها سخن نمی‌گفت، اما در همان حال، مریدان در محضرش به «مکاشفات قلبی» دست می‌یافتند. این نشان‌ دهنده انتقال معرفت از طریق «رابطه باطنی» (سماعِ روحانی) بوده است، نه صرفاً آموزش زبانی.

عروج ملکوتی

رکن‌الدین محمد سجاسی احتمالا در سال ۶۰۶ یا ۶۰۷ قمری از دنیا رفته است.

به نام آفریننده عشق

محمد تبادکانی (درگذشت ۸۶۴ یا ۸۹۱ قمری)، از عارفان و مدرسان علوم نقلی و علوم عقلی هرات در قرن نهم و معاصر عبد الرحمان جامی و مرید زین‌ الدین خوافی بود.

ویژگی ها

تَبادَکانی، شمس الدین محمد، از محدثان و عارفان شافعی مذهب قرن نهم و اهل تبادکان خراسان بود. ‌از تاریخ ولادت و زندگانی او اطلاع کمی در دست است. وی از معاصران عبدالرحمان جامی بوده و با وی مصاحبت داشته است. همچنین او را از خلفا و مریدان زین الدین خوافی دانسته اند. با اینکه وی را مرید بهاء الدین عمر نیز گفته اند، او خود اشاره به این ارادت نکرده است. گفته‌اند حافظه وی به حدی بود که قرآن را در یک ماه رمضان حفظ کرد. تبادکانی ابتدا علوم ظاهری را آموخت و پس از دیدار با زین الدین خوافی به تصوف و عرفان روی آورد و با وی بیعت کرد. تبادکانی از محضر مشایخی همچون بهاءالدین عمر، فخر الدین نورستانی و سعدالدین کاشغری بهره برد. گفتگوی طولانی وی در باره عشق و عقل با سعدالدین کاشغری نشان می‌دهد که وی عقل را جلوه‌ای از عشق الهی می‌داند.

تبادکانی از مدرسان علوم نقلی و عقلی هرات بوده و شمس الدین محمد جامی، برادر عبدالرحمان جامی، در حوزه درس او حضور می‌‌یافته است.  یکی از علما گفته است: مرا مهمی پيش آمد. به خدمت تبادکانی رفتم، به التماس آنكه سفارش من به پادشاه وقت بكند. پيش از آنكه اظهار کنم، كاغذی را از آستين مبارک خود بيرون آورد و به من داد. چون نگاه كردم، آن نوع كه می‌خواستم نوشته بود. آن را به خدمت پادشاه بردم و مهم من كفايت شد.

از منظر فرهیختگان

سید اصیل الدین واعظ هروی می‌گوید: کرامات و مقامات او فوق حصر و بیان است.

امیر علیشیر نوایی می‌گوید: مقتدای زمان خود بود و فضل و كمال از آنچه کسی شرح كند زياده داشت.

محمد غوثی بن حسين شطّاری می‌گوید: وی از راتبه خواران مائده اَدَّبنی ربّی و از خوشه چينان خرمن و علّمناه من لدنّا علماً بود.

ابراهيم بن جرير می‌گوید: وی عالم بود به علوم ظاهرى و باطنی. از صغر سن، آثار زهد و تقوا از ايشان ظاهر بود، چنان چه در آن ايام، نماز تهجد و نوافل و سایر عبادات از وی فوت نشده تا به ملازمت حضرت رکن الدین خوافی رسید.

عروج ملکوتی

تاریخ وفات او به طور دقیق معلوم نیست. برخی منابع وفات او را در سال ۸۹۱ قمری و برخی دیگر در ۸۶۴ قمری نوشته‌اند. آرامگاه تبادکانی در گازرگاه هرات، در جوار مقبره خواجه عبدالله انصاری است.

به نام آفریننده عشق

خواجه نظام‌الدین خاموش (درگذشت ۸۶۰ قمری)، معروف به خواجه نظام‌الدین خیاط، از عرفای قرن نهم و از مریدان خاص بهاءالدین نقشبند بوده است.

ویژگی ها

از تاریخ ولادت و زندگانی نظام الدین، اطلاعات زیادی وجود ندارد. گفته شده است که یک نگاه یا یک سکوتِ او چنان جذبه‌ای داشت که می‌توانست «حجابِ ذهن» را از سالک بردارد. بسیاری از مریدان نقل کرده‌اند که وقتی در حضور او می‌نشستند، نیازی به کلام نبود؛ پاسخ سوالات خود را در سکوتِ او دریافت می‌کردند. خواجه عبدالله احرار می‌گوید: یک روز ملازم ایشان (نظام‌ الدین خاموش) بودم که یکی از آشنایان، در راه پیش من آمد که خمر خورده بود و آثار آن در وی ظاهر بود و مرا سخن نگه داشت. چون به صحبت نظام الدین رسیدم، ایشان گفتند: مگر تو خمر خورده‌ای؟ گفتم: خیر. گفتند: پس تو را چه حالت است؟ گفتم: در راه به مستی رسیدم و با هم سخنی چند گفتیم. نظام الدین گفت: پس این حالت اوست که به تو سرایت کرده است.

مولانا محمد روجی نقل می‌کند: روزی پیش مولانا نظام الدین نشسته بودیم و مولانا سعدالدین‌ لر که از دانشمندان مقرر بود و از مخلصان خدمت مولانا، پیش ایشان شکایت بسیار کرد از طالب علمی که نسبت به خدمت مولانا بی‌ادبی، غیبت، تهمت و اهانت به جا می‌‌آورده است. آن‌قدر گفت که مولانا را متغیر ساخت. اتفاقاً در این بین، آن فرد خبیث از دور پیدا شد. مولانا سعدالدین‌ لر، وی را به نظام الدین نشان داد و آن فرد نیز بی‌ادبانه از پیش ایشان گذشت. نظام الدین را غضب مستولی شد به طوری که ایشان یک قبری بر دیواد کشیدند و آن خبیث بلافاصله افتاد و بیهوش گشت. مردم نزد آن فرد رفتند تا ببینند که چه حال دارد. دیدند آن فرد مرده بود.

نقل است: مولانا نظام‌ الدین یک بار در سر بخش آبی نشسته‌ بودند و طهارت می‌کردند. یک نفر آب دهقانی را متغیر کرده بوده است. آن‌ دهقان به تعجیل آمد و مولانا را بر سر آب نشسته دید و به اشتباه پنداشت که آب را ایشان متغیر گردانیده است. تند و تیز از پشت ایشان آمد و بی‌ملاحظه دست برای ایشان زد و ایشان را سرنگون در آب انداخت. چون ایشان در آب افتادند و سر ایشان در آب فرو رفت، آن دهقان بلافاصله در کنار آب افتاد و مُرد!

از منظر فرهیختگان

عبدالرحمن جامی می‌گوید: او دارای فنای تام و عالِم اسرار بود. وی در مقام سکوت، چنان قدرتی داشت که از صدها نطق ناطقان، مؤثرتر بود.

سعدالدین کاشغری می‌گوید: من هرچه دارم، از جذبه‌ آن سکوت الهی است که در وجود خواجه دیدم.

عروج ملکوتی

نظام‌الدین خاموش در سال ۸۶۰ قمری از دنیا رفت.

به نام آفریننده عشق

آخوند ملا یوسف کوهنابی (۱۲۴۰ – ۱۳۱۹ قمری)، از عالمان برجسته‌ اواخر دوره‌ قاجار در منطقه‌ مرند بود.

ویژگی ها

آخوند ملا یوسف کوهنابی حدود سال ۱۲۴۰ قمری در روستای کوهناب از توابع شهرستان مرند و در یک خانواده کشاورز و مذهبی به دنیا آمد. خانواده وی به علت علاقه‌ای که به علمای دین و اهل بیت عصمت و طهارت داشتند، ایشان را جهت تعلیم به روستای ابرغان که روستای همجوار با روستاي کوهناب است برده و به دست عالم آن روستا ( ملا علیرضا ابرغانی) سپردند. وی با توجه به نبوغ و استعداد عالی، به سرعت دوره‌های مقدماتی را در پیش استاد خود به پایان برد. سپس جهت ادامه تحصیل عازم نجف اشرف شد و در جوار بارگاه ملکوتی حضرت علی (ع) سکونت گزید و از محضر علما و مجتهدان آن حوزه، به خصوص شیخ مرتضی انصاری بهره برد و به سرعت طی مدارج نموده و به درجه اجتهاد رسید.

روایت شده است که استادی که ایشان در محضر او تلمذ می‌کرد، روزی به آخوند ملا یوسف کوهنابی گفت: یوسف! شما دیگر به درجه اجتهاد رسيده‌اید و می‌توانید رساله ارائه کنید. آخوند ملا یوسف چند روز از ایشان فرصت طلب می‌کند. وی به حرم حضرت علی (ع) رفته و نماز به جا می‌آورد و به مولای خود توسل می‌جوید و به خانه باز می‌گردد. آن شب در خواب، سیدی نورانی به خوابش می‌آید و به او اشاره می‌کند که به زادگاه خود باز گرد و به اصلاح امور آن‌ها همّت کن. فردای آن روز به پیش استاد خویش می‌رود و از ماموریت خویش او را آگاه می‌کند . بعد از چند روز به پيشگاه مولای خود می‌رود و اذن سفر می‌طلبد. سپس به موطن خود (روستاي كوهناب) باز‌می‌گردد و تا پایان عمر در این روستا سکونت می‌گزیند و به ارشاد و تعلیم احکام دین و تعاليم الهی به هموطنان خود همت می‌گمارد و خود نیز در تهذیب نفس و سیر و سلوک قدم بر‌می‌دارد.

روایت شده است که یک روز ملا یوسف با چند نفر از اهالی از مرند خارج شده و در خروجی مرند به طرف هوجقان در محلی که امروز ایستگاه راه آهن مرند می‌باشد لحظه ای درنگ می‌کند و با عصای خود بر زمین می‌زند و می‌گوید: روزی فرا می‌رسد که در این محل آهن بر روی آهن راه می‌رود. (ایشان در واقع، آینده این مکان را پیش‌بینی می‌کند). همسر ایشان نقل کرده است که او برای یکی از فرزندانش حامله بود. زمان حاملگی او مصادف با فصل زمستان بود. ایشان از آخوند زردآلو طلب می‌کند و آخوند وضو گرفته و از خانه خارج می‌شود و به صحرا و بیرون از روستا می‌رود و برگشتن سبدی پر از زردآلو با خود به همراه می‌آورد و آن را در بالای انبار غله خانه (سر کندو) می‌گذارد و به زوجه خود تاکید می‌کند احدی نباید از این سِر آگاه شود. چند روزی زوجه‌اش از آنها ارتزاق می‌کند اما نمی‌تواند این راز را نگه دارد و از قضا این حکایت را برای یکی از اقوام خود بازگو می‌کند و در بازگشت به خانه به سراغ آن‌ها می‌رود تا بخورد، اما اثری از سبد زردآلو نمی‌یابد.

آخوند ملا یوسف با عالم دیگر همشهری خود (آخوند ملا فاضل هرزندی) در نجف عقد اخوت بسته دوست و صمیمی بودند و با هم  عهد کرده بودند که هر کدام زودتر وفات کرد، دیگری نمازش را بخواند و به خاک بسپارد. در یکی از روزهای سرد سال و زمستان پربرف، آخوند از خواب برمی‌خیزد و لباس‌های خود را می‌پوشد و از خانه بیرون می‌آید. در خروجی روستا اسب سواری  جلو می‌آید و از اسب پیاده شده و سلام می‌کند و آخوند با کمال تاثّر و ناراحتی می‌گوید : فاضل هرزندی وفات کرده است! ایشان می‌گوید: آری و من بنا بر وصیت ایشان آمده‌ام آخوند ملا یوسف را ببرم تا نمازش را به جا آورد. آخوند می‌گوید: من یوسف هستم. شما بروید من می‌آیم. اسب سوار هر چه قدر اصرار می‌کند آخوند سوار نمی‌شود و می‌گوید: هوا سرد است، شما بروید من آرام آرام می‌آیم. اسب سوار نیز برمی‌گردد. وقتی اسب سوار به هرزند می‌رسد با کمال تعجب می‌بیند که آخوند نماز فاضل هرزندی را خوانده و به خاکش سپرده‌اند.

نقل است: یک روز گرم تابستان، آخوند ملایوسف از طرف کوه‌های دولت آباد، با پای پیاده به طرف دولت آباد می‌آیند. اما وقتی که آخوند ملایوسف به دولت آباد می‌رسند و وارد روستا می‌شوند به طور اتفاقی با آقا میر صادق (یکی از رفقای ایشان) برخورد می‌کنند. آقا میر صادق از دیدن آخوند خیلی خوشحال می‎‌‌شوند و ایشان را به صرف ناهار و چای دعوت می‌کنند، اما آخوند دعوت او را نمی‌پذیرند به منزل آقا میر صادق نمی‌روند. چون آقا میر صادق علت را می‌پرسند، آخوند کوهنابی جواب می‌دهند: راستش جهت دیدار شما از کوهناب به دولت آباد آمده بودم، اما وقتی که من در راه بودم، شما نیز در مزارع روستای ابرغان بودید و چون گرسنه بودید، مشتی از سنبل های گندم را چیدید و آن را در دستتان کوفتید و بعد دانه‌هایش را جدا کرده و خوردید و کاه‌هایش را به دور انداختید، آیا این مطلب راست است؟ آقا میر صادق می‌گوید: بله، مطلب همین طور است که شما می گویید. آنگاه آخوند به آقا میر صادق می‌گوید: در قیامت تکه‌ای از گوشت بدنتان را می‌کنند و به عوض آن دانه‌های گندم، آن تکه گوشت را به صاحب دانه‌های گندم می‌دهند، اما من نمی‌دانم که شما چگونه آن کاه‌های بر باد رفته را پیدا خواهی کرد و به صاحبش خواهی داد.

ملا یوسف در زندگی خود بسيار ساده زيست بود و در حلال بودن طعام دقت و سعی وافری داشت، به طوری كه جهت تامين روزی خود، یک راس گاو نگهداری می‌كرد و هر روز صبح، قبل از بردن گاو به صحرا، دهان گاو را می‌بست و غروب نيز دهان چوپان دهان گاو را می‌بست تا مبادا از مزارع ديگران بچرد. آیت الله مرندی در کمالات آخوند ملا یوسف فرموده بود: راهی را که خیلی‌ها باید در چهل سال بپیمایند، آخوند ملا یوسف کوهنابی در مدت چهل روز طی کرده بود.

عروج ملکوتی

ملا یوسف در سال ۱۳۱۹ قمری در روستای کوهناب از دنیا رفته و در همانجا به خاک سپرده شد.

به نام آفریننده عشق

تاج‌الدین ابراهیم زاهد یا تاج‌الدین ابراهیم کردی سنجانی (۶۱۵ – ۷۰۰ قمری)، معروف به شیخ زاهد گیلانی، از مشاهیر عرفان ایرانی و از بزرگان طریقت «ذهبیه» یا «زاهدیه» است.

ویژگی ها

صفی‌الدین اردبیلی بنیانگذار دودمان صفوی ۲۵ سال نزد زاهد گیلانی گذرانید و دختر او را به همسری گرفت. زاهد، صفی‌الدین را به جانشینی خود در طریقت برگزید. پس از مرگ زاهد و به روایتی در همان دوران زندگی وی، صفی‌الدین به اردبیل بازمی‌گردد و طریقتی به نام صفویه در آنجا بنیاد می‌گذارد. زاهد مرید شهاب الدین اهری است. طریقت او به رهبران تصوف، مانند ابونجیب سهروردی و حسن بصری می‌رسد. شیخ زاهد صوفی نوگرایی بود. وی به تصوف در معنای جدیدی توجه داشت. وی بر این باور بود که تلاش‌های روزانه برای تأمین معاش خود و خانواده در حد جهاد در راه خدا باارزش است. شیخ زاهد توجه به خانواده و تشکیل خانواده را بااهمیت به‌شمار می‌آورد.

نقل است که وی از کودکی استعداد خارق‌العاده‌ای در کشف احوال و پیش‌بینی وقایع داشت. حتی قبل از بلوغ، مریدان و بزرگان از محضر او کسب فیض می‌کردند. در کتاب «مناقب‌الزاهدین» آمده است که در قحطی گیلان، مردم به او پناه بردند. شیخ دعا کرد و همان شب باران رحمت الهی آغاز شد و خشکسالی پایان یافت. او دارای علم لدنی بود و قرآن را به گونه‌ای تفسیر می‌کرد که گویی آیات در حضورش نازل شده‌اند. حافظ شیرازی در دیوان خود بارها به این تفسیرهای روحانی اشاره دارد. رابطهٔ شیخ زاهد با حافظ، فراتر از استاد و شاگرد بود. حافظ او را «پیرِ زاهد» صدا می‌زد و اشارات عرفانی حافظ، بازتابی از تعالیم شیخ زاهد است.

از منظر فرهیختگان

امیر سیدحسین غزنوی می‌گوید: شیخ زاهد، مرشدِ مرشدان بود و در معرفت، بحرِ مواج. هر که به او پیوست، از گمنامی برخاست و به اوجِ نام یافت.

عبدالرحمن جامی می‌گوید: شیخ زاهد، غوطه‌ور در دریاهای معرفت و کشف و صاحب مقامات عالیه در راه سلوک بود.

عروج ملکوتی

زاهد گیلانی در ماه رجب سال ۷۰۰ قمری از دنیا رفت. در حال حاضر در جاده لنگرود به لاهیجان، در سه کیلومتری لاهیجان، در روستایی به نام شیخانبر، بقعه‌ای وجود دارد که به عنوان آرامگاه شیخ زاهد گیلانی شناخته می‌شود.